Επιβλέπουσα Εκπαιδευτικός : Ευαγγελία Ντούπα (ΠΕ02)

Σχολείο: 1ο Πρότυπο Λύκειο Αθηνών Γεννάδειο

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Έχουμε το προνόμιο να είμαστε μέλη της σχολικής κοινότητας του 1ου Πρότυπου Λυκείου «Γεννάδειο», δηλαδή του πρώην Κεντρικού Σχολείου που ιδρύθηκε στην Αίγινα από τον Ιωάννη Καποδίστρια το 1829. Όταν το Κεντρικό Σχολείο μεταφέρθηκε στην Αθήνα το 1834, ως πρώτος Γυμνασιάρχης αλλά και Επόπτης του «Βασιλικού εν Αθήναις Γυμνασίου», όπως αυτό μετονομάσθηκε, διορίστηκε ο Γεώργιος Γεννάδιος, ο οποίος ανέλαβε και τη σχολαρχία του συστεγαζόμενου «Α΄ εν Αθήναις Ελληνικού Σχολείου». Το γεγονός ότι ο Γεώργιος Γεννάδιος αποτελεί μία από τις διαπρεπέστερες μορφές του Ελληνικού Αγώνα του 1821 αλλά και μία από τις πλέον εξέχουσες μορφές των ελληνικών γραμμάτων απετέλεσε το κίνητρο ώστε να αναζητήσουμε την ιστορία του ανατρέχοντας στο αρχειακό υλικό του σχολείου αλλά και σε πλήθος πηγών.

Έτσι, είχαμε την ευκαιρία να βαδίσουμε στα χνάρια του Γ. Γεννάδιου από τα πρώτα χρόνια της ζωής του στη Σηλυβρία της Ανατολικής Θράκης και τις σπουδές του στο Βουκουρέστι και στη Λειψία αλλά και να μελετήσουμε τον ηγετικό του ρόλο στην προετοιμασία της Επανάστασης ως μέλους της Φιλικής Εταιρείας. Ιδιαίτερη έμφαση δώσαμε στη σημαντικότατη παρέμβασή του από την κεντρική πλατεία  του Ναυπλίου το 1826, όταν ο φλογερός του λόγος οδήγησε στη συγκέντρωση ενός οικονομικού ποσού ικανού για να αποσοβηθεί το άδοξο τέλος του Αγώνα. Ως προς τη συμβολή του στα γράμματα, παρακολουθήσαμε την πλούσια εκπαιδευτική του πορεία, από τα χρόνια του στην Κεντρική Σχολή και στο Ορφανοτροφείο της Αίγινας, και στο Α΄ Γυμνάσιο Αθηνών αμέσως μετά αλλά και τον κομβικό του ρόλο στην ίδρυση της Δημόσιας Βιβλιοθήκης και του Νομισματικού Μουσείου.

Εν κατακλείδι, στόχο της έρευνάς μας απετέλεσε η ανάδειξη της σπουδαίας προσωπικότητας του Γ. Γεννάδιου, ως ενός ανθρώπου του οποίου την ύπαρξη ολόκληρη νοηματοδοτούσε η αγάπη για την πατρίδα και τα γράμματα, ενός ανθρώπου τον οποίον ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αποκαλούσε «Πατέρα της Πατρίδας».

ΛΕΞΕΙΣ – ΚΛΕΙΔΙΑ: Γεννάδειο, πατρίδα, γράμματα, Πανεπιστήμιο

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Με αφορμή το θέμα του μαθητικού συνεδρίου «Έλα να σου μιλήσω για τον τόπο μου» αλλά και εξαιτίας του γεγονότος πως ανήκουμε στην εκπαιδευτική κοινότητα του 1ου Πρότυπου Λυκείου Αθηνών «Γεννάδειο», πήραμε την απόφαση να ασχοληθούμε με την προσωπικότητα του Γεωργίου Γεννάδιου, του 1ου Διευθυντή του σχολείου στο οποίο έχουμε την τιμή να φοιτούμε. Κινούμενοι καθημερινά στους χώρους του σχολείου μας, το οποίο φέρει το όνομα του σημαντικού Δασκάλου του έθνους, αναρωτηθήκαμε για τη ζωή και τη δράση του κατά τη δύσκολη προεπαναστατική αλλά και μετεπαναστατική περίοδο.

Έτσι, αφού συγκροτήσαμε την ομάδα των μελετητών και συγγραφέων, μελετήσαμε την ιστορία του Γεωργίου Γεννάδιου από τη στιγμή που αντίκρυσε το φως του ήλιου στη μακρινή Σηλυβρία μέχρι και τον θάνατό του το 1854 σε ηλικία εξήντα οκτώ ετών. Τον ακολουθήσαμε στις διαδρομές του από τα Ιωάννινα στο Βουκουρέστι και μετά στη Λειψία, από την Οδησσό στις παραδουνάβιες ηγεμονίες και στη Δρέσδη και βέβαια στις περιοδίες του στην Ελλάδα, από την Αίγινα στο Ναύπλιο, στο Μεσολόγγι και την Τροιζήνα και βέβαια στην Αθήνα, όταν κατέβαλε αγωνιώδεις προσπάθειες να ζωντανέψει τη φλόγα του Αγώνα που τρεμόσβηνε αλλά και ταυτόχρονα να φυτέψει τους σπόρους της παιδείας σε μία Ελλάδα καθημαγμένη.

Διαβάσαμε πλήθος πηγών και αρχείων που αναδεικνύουν την πολυσχιδή προσωπικότητα του Γεωργίου Γεννάδιου και αποφασίσαμε τους άξονες που θα αποτελούσαν αντικείμενο της μελέτης μας. Μάλιστα, στο πλαίσιο της έρευνάς μας, επισκεφτήκαμε το Μουσείο Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, γνωστό και ως Παλιό Πανεπιστήμιο, στον χώρο του οποίου φιλοξενήθηκε το σχολείο μας όταν το   1835 μεταφέρθηκε από την Αίγινα το Κεντρικό Σχολείο  που μετονομάστηκε σε «Α΄ εν Αθήναις Γυμνάσιον» και συστεγάστηκε μαζί με το «Α΄ εν Αθήναις Ελληνικόν σχολείον» στην επονομαζόμενη  «οικία Κλεάνθους» στην Πλάκα, δηλαδή στο ίδιο κτίριο που θα στεγάζονταν μετά το 1837 οι τέσσερις Σχολές του Οθώνειου Πανεπιστημίου.

Τα δύο σχολεία, τα οποία υπάκουαν στις διατάξεις του – βαυαρικών επιρροών – διατάγματος «Περί του κανονισμού των Ελληνικών σχολείων και γυμνασίων» τα επάνδρωσαν οι – σπουδαγμένοι στο εξωτερικό – διδάσκοντες του πρώην Κεντρικού (Ν. Χορτάκης, I. Ψαρράς, Ερ. Ουλερίχος, Χρ. Βάφας κ.ά.), με προεξάρχοντα τον γερμανοτραφή Γυμνασιάρχη Γ. Γεννάδιο.

Πολύτιμη εμπειρία για εμάς απετέλεσε και δυνατότητα να περιηγηθούμε στην αίθουσα όπου έχει ανασυσταθεί η 1η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου, μέλος της οποίας διετέλεσε ο Γεώργιος Γεννάδιος. Από την αίθουσα αυτή αρχίσαμε το νοερό μας ταξίδι στον χρόνο απευθύνοντας μία φανταστική επιστολή προς τον μεγάλο Δάσκαλο του γένους  και θέτοντας ερωτήματα για απορίες για την εποχή που εκείνος έδρασε. Το αποτέλεσμα ήταν όλοι μας να γνωρίσουμε την προσωπικότητα ενός λόγιου και δάσκαλου του γένους που  κατάφερε όχι μόνο να μεταβιβάσει γνώσεις στους μαθητές του, αλλά και να τους εξοικειώσει με το βαθύτερο νόημα της κλασικής παιδείας οδηγώντας τους στη βίωση των ιδανικών της ελευθερίας και της εθνικής αποκατάστασης.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ο Γεώργιος Γεννάδιος γεννήθηκε το 1786 στη Σηλυβρία της Θράκης, όπου είχαν καταφύγει οι γονείς του, ο ιερέας Αναστάσιος και η σύζυγός του Σωσάννα, εξαιτίας των πιέσεων που ασκούσαν οι Οθωμανοί κρατούντες των Δολιανών της Ηπείρου στους χριστιανούς της περιοχής. Διδάχθηκε τα κοινά γράμματα στον τόπο καταγωγής του, στα Δολιανά του Ζαγορίου, και επέστρεψε στα Ιωάννινα, όπου άρχισε τον δεύτερο κύκλο των σπουδών του. Το 1797, σε ηλικία έντεκα ετών, ο Γεννάδιος στάλθηκε σε θείο του, ηγούμενο σε μοναστήρι του Βουκουρεστίου, και μαθήτευσε κοντά στον διάσημο δάσκαλο και λόγιο Λάμπρο Φωτιάδη (1752-1805), διάστημα κατά το οποίο ξεχώρισε για το  θετικό πνεύμα του, την οξυδέρκεια και την επιμέλειά του. Το 1804, σε ηλικία 18 ετών, άρχισε, δίχως να διακόψει τις σπουδές του, να διδάσκει κατ’ οίκον σε γόνους εύπορων οικογενειών μέχρι το 1809, όταν ξεκίνησε τις σπουδές του στη φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας κοντά στον Ερνέστο Ουέβερο (Wilhelm Ernst Weber) και, όταν τις ολοκλήρωσε το 1814, επέστρεψε στο Βουκουρέστι.

Το 1815 ο Νεόφυτος Δούκας (1760-1845), σχολάρχης στην Αυθεντική Σχολή του Βουκουρεστίου, προσκάλεσε τον Γεννάδιο βοηθό του. Εκεί γνωρίστηκε και ανέπτυξε βαθιά φιλία με τον Χριστόδουλο Κλωνάρη και τον Ιωάννη Μακρύ. Μαζί με τον τελευταίο, το 1817, αναχώρησε για την Οδησσό, ύστερα από πρόσκληση της εκεί ελληνικής κοινότητας και του Ιωάννη Καποδίστρια για την οργάνωση της ελληνοεμπορικής σχολής. Στην Οδησσό παρέμεινε μέχρι το 1820, όταν επέστρεψε στο Βουκουρέστι για να αναδιοργανώσει την Ακαδημία, όπως του ανέθεσε ο ηγεμόνας της Βλαχίας Αλ. Σούτσος. Εκείνη την περίοδο μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία και όπως σημειώνει ο Γούδας: «…και μετά την επάνοδό του ταύτην εις Βουκουρέστιον εφ’ εκάστης παραδόσεως ολίγον χρόνον μόνον εφρόντιζε να διδάσκη τους μαθητάς του την κατά γράμμα φιλολογικήν έννοιαν του συγγραφέως, ον εξήγει. Σύμπαντα δε τον χρόνον αυτού κατέτριβεν εις το να εξάπτη το αίσθημα του ακροατηρίου υπέρ πατρίδος και της ελευθερίας».   Έλαβε ενεργό μέρος στην επανάσταση που κήρυξε ο Αλ. Υψηλάντης στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες διατρέχοντας την Τρανσυλβανία, στρατολογώντας ενόπλους και συγκεντρώνοντας πολεμοφόδια. Μετά την κατάπνιξη του κινήματος κατέφυγε αρχικά στην Οδησσό και μετά στη Δρέσδη της Γερμανίας, όπου και σπούδασε θεολογία, ενώ συνέχισε να εξασκεί το επάγγελμα του δασκάλου κατ΄ οίκον. Το 1824 ήρθε στο Ναύπλιο, στην έδρα της επαναστατικής Προσωρινής Διοικήσεως, από όπου και  προσπάθησε να συστήσει Κεντρικόν Σχολείον στο Άργος και Ελληνικόν Σχολείον στην Αθήνα. Παράλληλα περιόδευε τις επαναστατημένες επαρχίες προσπαθώντας να ανυψώσει το ηθικό των κατοίκων και να κατευνάσει τα εμφύλια πάθη. Μετά την πτώση του Μεσολογγίου (1826) οργάνωσε δημόσιο έρανο υπέρ του Αγώνα. Έλαβε μέρος ως πληρεξούσιος στην Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας (1827) και συμμετείχε στην κατάρτιση του Πολιτικού Συντάγματος της Τροιζήνος. Την περίοδο της διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια ανέλαβε την ίδρυση εκπαιδευτηρίων και δημόσιας βιβλιοθήκης στην Αίγινα. Παράλληλα ήταν διευθυντής του Κεντρικού Σχολείου από το 1834  μέχρι το 1854. Επίσης δίδαξε στο Αρσάκειο και στη Ριζάρειο Σχολή, καθώς είχε εκλεγεί καθηγητής στο Οθώνειο Πανεπιστήμιο από το οποίο παραιτήθηκε σύντομα. Το 1838 του απονεμήθηκε ο τίτλος του επίτιμου διδάκτορα του Πανεπιστημίου της Λειψίας, μια τιμή που απονεμήθηκε πρώτη φορά σε Έλληνα.

Ήταν ιδρυτικό μέλος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, της Αρχαιολογικής Εταιρείας της Αθήνας και της Φυσιολογικής Εταιρείας. Άφησε αξιόλογο συγγραφικό έργο με σημαντικότερο τη Στοιχειώδη Εγκυκλοπαίδεια. Ήταν παντρεμένος με την Άρτεμη Μπενιζέλου, κόρη αθηναϊκής οικογένειας προκρίτων, με την οποία απέκτησε οκτώ παιδιά, τέσσερις γιους και τέσσερις κόρες, τα περισσότερα από τα οποία διακρίθηκαν στην πολιτική, στις τέχνες και στα γράμματα. Ο Αναστάσιος υπήρξε πολιτικός και καθηγητής φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο Ιωάννης συλλέκτης και διπλωμάτης, ο Παναγιώτης γεωπόνος, η Κλεονίκη ζωγράφος. Απεβίωσε στην Αθήνα τον Νοέμβριο του 1854 κατά τη διάρκεια μίας επιδημίας χολέρας  και τιμήθηκε από τον υπουργό Εκκλησιαστικών και Δημόσιας Εκπαίδευσης ο οποίος, σε επιστολή του στην χήρα του, αποκάλεσε τον θάνατό του εθνική συμφορά.

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ

Ο Γεώργιος Γεννάδιος ταύτιζε την πνευματική με την εθνική δράση. Μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία κι αγωνίστηκε με πάθος για την πατρίδα εμψυχώνοντας τους μαθητές του. Κατά την επανάσταση στη Μολδοβλαχία προέτρεψε με φλογερούς λόγους τους μαθητές του να εξεγερθούν :

«Ήλθεν η ώρα ν’ αποδείξητε προς τον κόσμον, που σας κοιτάζει, και προς την Πατρίδα, ήτις ελπίζει από σας, ότι είσθε γνήσια αυτής τέκνα! “Ηλθεν η ώρα να δείξητε την ευγνωμοσύνη σας προς την Πατρίδα, ήτις σας εγέννησε και να προσφέρετε ελάχιστον πράγμα αντί της μεγίστης ευεργεσίας, ότι σας έκαμεν Έλληνας, να προσφέρητε την ζωή σας υπέρ αυτής. Η πατρίς, αφού σας ευηργέτησε γεννήσασα υμάς Έλληνας, τώρα σας παρέχει και άλλην μεγαλυτέραν ευεργεσίαν, να πολεμήσετε και ν” αποθάνετε, ως Έλληνες, υπέρ αυτής. Αφού σας έδωκε την ζωήν, τώρα σας προτείνει την αθανασίαν. Πρόγονοι και πατέρες τριών χιλιάδων ετών, ήρωες, μάρτυρες, σοφοί, στρατηλάται, σας κοιτάζουν από τον Ουρανόν, δια να ιδούν αν θα φανήτε άξιοι αυτών και της Πατρίδος. Των Θερμοπυλών, του Μαραθώνος, της Σαλαμίνος και των Πλαταιών αι ψυχαί σας νεύουν και σας ενθαρρύνουν. Του Ιερού Λόχου των Θηβών οι αδελφοί σας, σας φωνάζουν: «Μη μας ατιμάσετε! Μιμηθήτε μας». Σας περιμένουν με αγκάλας ανοικτάς. Τεσσάρων αιώνων Τουρκοκρατίας ήρωες και μάρτυρες, η αθάνατη κλεφτουργιά, ιεράρχαι, άρχοντες, προεστοί, διδάσκαλοι, ναυτικοί σας φωνάζουν: Μάχεσθε υπέρ Πίστεως και Πατρίδος! Των παλαιών Αθηνών οι νέοι σας προσκαλούν να ορκισθήτε τον όρκον εκείνων. Γονατίσατε και ορκισθήτε!».

 Σημαντικότερη, πάντως, έχει κριθεί η συμβολή του στα γεγονότα του Ναυπλίου (Ιούνιος 1826), όταν με την παρέμβασή του αποσοβήθηκε ο κίνδυνος αναρχίας και ανυπακοής προς τις Αρχές από απλήρωτους Σουλιώτες και Ρουμελιώτες, δυσαρεστημένους στρατιώτες και καταπτοημένους αμάχους, στων οποίων τις ανάγκες αδυνατούσε να ανταποκριθεί το δημόσιο ταμείο.

 Την κατάσταση αποφόρτισε η ομιλία του Γενναδίου στον πλάτανο της κεντρικής πλατείας του Ναυπλίου, όπου παρότρυνε το συγκεντρωμένο πλήθος να βοηθήσει από το υστέρημά του και έδωσε πρώτος το παράδειγμα.

 «Η πατρίς καταστρέφεται, ο αγών ματαιούται, η ελευθερία εκπνέει. Απαιτείται βοήθεια σύντονος. Πρέπει οι ανδρείοι αυτοί (οι ήρωες – πρόσφυγες του Μεσολογγίου), οίτινες έφαγον πυρίτιν και ανέπνευσαν φλόγας, και ήδη αργοί και λιμώττοντες μας περιστοιχίζουσιν σπεύσωσιν όπου νέος κίνδυνος τους καλεί. Προς τούτο απαιτούνται πόροι και πόροι ελλείπουσιν. Αλλ΄αν θέλωμεν να έχωμεν πατρίδα, αν ήμεθα άξιοι να ζώμεν άνδρες ελεύθεροι, πόρους ευρίσκομεν. Ας δώσει έκαστος ό,τι έχει και δύναται. Ιδού η πενιχρή εισφορά μου. Ας με μιμηθεί όστις θέλει!» Και εκκένωσε κατά γής το ισχνόν του βαλάντιον, το μόνον προϊόν των επιπόνων οικονομιών του. «Αλλ’ όχι! Η συνεισφορά αύτη είναι ουτιδανή! Οβολόν άλλον δεν έχω να δώσω, αλλ΄ έχω εμαυτόν και ιδού τον πωλώ! Τις θέλει διδάσκαλον επί τέσσερα έτη δια τα παιδία του; Ας καταβάλη το τίμημα!»

Ο Κολοκοτρώνης αναφέρει ότι χάρις στη δική του οικονομική φροντίδα οργάνωση κι επάρκεια, πραγματοποιήθηκε η εκστρατεία του Γ. Καραϊσκάκη. Χαρακτηριστικά είναι τα λόγια του: «Ο γέρων Γεννάδιος, έκαμεν με τους λόγους του, ό,τι δεν ημπορέσαμεν ημείς να κάμωμεν με τα έργατα».

Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Σημαντικό υπήρξε το έργο του Γεωργίου Γεννάδιου που αφορά τη συγγραφική του παραγωγή. Ειδικότερα, μετέφρασε από τα ιταλικά το έργο του Φραγκίσκου Σοαβίου (Francesco Soave) Περί Χρεών του Ανθρώπου και συνεργάστηκε με τον Γεώργιο Λασσάνη για τη συγγραφή της εξάτομης Στοιχειώδους Εγκυκλοπαίδειας των Παιδικών Μαθημάτων, η οποία χρησιμοποιήθηκε στη δεύτερη και τρίτη τάξη της ελληνοεμπορικής Σχολής στην Οδησσό. Το 1832 με βάση τη γραμματική του Ειρηναίου Θείρσιου συνέταξε τη δική του Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης, η οποία το 1838 χρησιμοποιήθηκε επίσημα ως σχολικό εγχειρίδιο. Συνέγραψε και το Κατήχησις ή Ορθόδοξος Διδασκαλία της Ανατολικής Εκκλησίας (1835) και το Σύνοψις της Ιεράς Ιστορίας εκ των Βιβλίων της Παλαιάς και της Νέας Διαθήκης. Μετέφρασε από τα γερμανικά το Σύνοψις της Γενικής Ιστορίας (1839), την Ελληνική Γραμματεία ή Γραμματολογία (1849), ενώ στο αρχείο του συγκαταλέγονται και άλλα ημιτελώς μεταφρασμένα έργα του που αναφέρονται κυρίως σε παιδιά.

Όσον αφορά τον τομέα της εκπαίδευσης, ήδη από το 1824 το βουλευτικό τον διόρισε δάσκαλο στο υπό σύσταση κεντρικό σχολείο του Άργους, προσπάθεια που δεν ευοδώθηκε. Ωστόσο, λίγα χρόνια αργότερα, ο κυβερνήτης της Ελλάδας Ιωάννης Καποδίστριας επιστράτευσε τον Γεννάδιο αναθέτοντάς του (μαζί με τον Γρηγόριο Κωνσταντά και τον Ιωάννη Βένθυλο) τη σύνταξη γραμματικής και ανθολογίας των εγκύκλιων μαθημάτων της ελληνικής γλώσσας, όπως και τη διδασκαλία και οργάνωση της Κεντρικής Σχολής της Αίγινας (1829) και του Ορφανοτροφείου. Ο Γεννάδιος ανέλαβε τη διδασκαλία στην Κεντρική Σχολή, αλλά φρόντισε παράλληλα και για την ίδρυση Δημόσιας Βιβλιοθήκης συγκεντρώνοντας βιβλία και έντυπο υλικό, έθεσε δε τις βάσεις και του Νομισματικού Μουσείου. Και τα δύο ιδρύματα μεταφέρθηκαν στην Αθήνα (1835) μαζί με την Κεντρική Σχολή, η οποία μετονομάσθηκε σε Γυμνάσιον, με διευθυντή τον Γεννάδιο.

Παράλληλα, συγκέντρωσε παλιά έντυπα, χειρόγραφα, μεμβράνες και παλιά βιβλία που βρίσκονταν σε Μοναστήρια και τα μετέφερε στην Αθήνα ξεκινώντας πρώτος το 1832 την προσπάθεια για την ίδρυση της Εθνικής Βιβλιοθήκης και του Νομισματικού Μουσείου. Υπήρξε από τους πρωτεργάτες για την ίδρυση του Πανεπιστημίου, του οποίου διετέλεσε για μικρό διάστημα και Καθηγητής, ενώ στη στενή σχέση του με τους αδελφούς Ριζάρη οφείλεται η ίδρυση στην Αθήνα της «Ριζαρείου Σχολής», την οποία διεύθυνε. Πρωτοστάτησε σε κοινωφελή έργα συμβάλλοντας στην ίδρυση της «Φιλεκπαιδευτικής», «Αρχαιολογικής» και «Φυσιολογικής» Εταιρείας.

Ο Γεννάδιος συνεργάστηκε με τους Γερμανούς λόγιους φιλέλληνες Ειρηναίο Θείρσιο (Friedrich W. Thiersch 1784-1860) και Θεόδωρο Κιντ (Karl Theodor Kind 1799-1868). Η θέση που κατείχε στη Ριζάρειο Σχολή τον έφερε επίσης σε επαφή με σημαντικές προσωπικότητες του εκκλησιαστικού χώρου, όπως με τον Θαβωρίου Ιερόθεο και τον Ουγγροβλαχίας Νεόφυτο. Προσωπικά συνδεόταν επίσης με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη (1770-1843), τον Ιωάννη Γκούρα (1771-1826), τον Αλέξανδρο Σούτσο (1803-1868), τον Νεόφυτο Δούκα, τον Γρηγόριο Κωνσταντά κ.ά., ενώ μαθητές του αναδείχτηκαν σε σημαντικές προσωπικότητες της ελληνικής διανόησης, με χαρακτηριστικότερη περίπτωση τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο (1815-1891) και τον Αλέξανδρο Ρ. Ραγκαβή.

Η ιδεολογική ωρίμανση του Γενναδίου συνέπεσε με την ώριμη φάση του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, για βασικές αρχές του οποίου αγωνίστηκε. Στόχος του ήταν «…να πλάσωμεν άλλην γενεάν ελευθέρων Ελλήνων πολιτών» και τα «φώτα της πεφωτισμένης Ευρώπης» να μεταλαμπαδευτούν διά της παιδείας «εις την πρόπαλαι εστία του ανθρωπίνου γένους, και των τεχνών και των επιστημών [την Ελλάδα]». Ο Κ. Θ. Δημαράς τον χαρακτήρισε φανατικό πολέμιο των Φαναριωτών και φιλελεύθερο εκπαιδευτή, γεγονός που επιβεβαιώνεται από τη συνολική στάση του αλλά και τις προτάσεις του για την οργάνωση της ελληνικής εκπαίδευσης.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η  έρευνά μας για την προσωπικότητα και το έργο του Γεωργίου Γεννάδιου μας βοήθησε να γνωρίσουμε μία από τις πιο σημαντικές φιγούρες που έθεσε τα θεμέλια της παιδείας σε μία Ελλάδα που προσπαθούσε να ξυπνήσει από έναν βαθύ Μεσαίωνα τετρακοσίων χρόνων και να εδραιώσει τη θέση της στο νέο κοινωνικοπολιτικό συγκείμενο, όπως τότε διαμορφωνόταν.

Προσωπικότητα πολυσχιδής και συνεχώς ερευνούσα, άνθρωπος διαλλακτικός και μειλίχιος, δε σταμάτησε μέχρι το τέλος της ζωής του να παράγει έργο σημαντικό αναλαμβάνοντας ρόλους πολιτικούς και πρωταγωνιστώντας στη θεμελίωση των εκπαιδευτικών θεσμών.

Για όλους εμάς που είχαμε την ευκαιρία να προσεγγίσουμε το έργο και την προσωπικότητά του ο Γεώργιος Γεννάδιος αποτελεί μία φωτεινή μορφή, η οικείωση με την οποία μόνο προνόμιο μπορεί να αποτελέσει.

ΑΝΑΦΟΡΕΣ  

Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας, «Βουλή των Ελλήνων», τόμος 3ος

Βιζουκίδης, Π., (1937) Η συμβολή των Ηπειρωτών εις το έργον του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ηπειρωτικά Χρονικά

Γελαδάκη, Σ., (2004). Τα αρχεία τριών ιστορικών αθηναϊκών σχολείων. Μια διάσταση τοπικής ιστορίας. Αθήνα: Μεταίχμιο

Γούδας, Γ. Αν., (1870) Βίοι παράλληλοι.  Τόμος Β΄, Αθήνα

Καρδαμίτση-Αδάμη, Μ., (1987). Το σπίτι του Κλεάνθη στο Ριζόκαστρο. Στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1987), Κατάλογος Έκθεσης Ενθυμημάτων «1837-1987 – Εκατόν Πενήντα Χρόνια» (σσ. 21-23). Αθήνα: Μουσείο Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Κραψίτης, Β., (1979). Λόγιοι της Ηπείρου (1430-1912), Τόμος Α΄, Αθήνα

Σολωμού, Αλ., (1984). «Γεννάδιος Γεώργιος», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, Εκδοτική Αθηνών. Τόμος Β΄, Αθήνα

Δασκάλα (ΠΕ 70), Γεωπόνος Msc, 38^ο Δημοτικό Σχολείο Λάρισας,

vasxristof@hotmail.com

Περίληψη

Το παρόν άρθρο παρουσιάζει ένα καινοτόμο εκπαιδευτικό πρόγραμμα που στοχεύει στη διαμόρφωση θετικών συμπεριφορικών προτύπων στους μαθητές/τριες και στην καλλιέργεια συναισθημάτων καλοσύνης, με έμφαση στην προώθηση ενός ενωτικού και υποστηρικτικού σχολικού περιβάλλοντος. Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα eTwinning «Our European Kindness Tree» υλοποιήθηκε το σχολικό έτος 2023-2024 στο 38o Δημοτικό Σχολείο της Λάρισας. Συμμετείχαν 20 εκπαιδευτικοί από 5 χώρες και όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης, προωθώντας την ανταλλαγή καλών πρακτικών. Η αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων Web 2.0 διευκόλυνε την οργάνωση και διάχυση των αποτελεσμάτων, ενώ η πολυπολιτισμική προσέγγιση ανέδειξε τη διεθνή διάσταση του ζητήματος της ενδοσχολικής βίας. Το πρόγραμμα, μέσω της συνεργασίας, έδωσε έμφαση στην ανάπτυξη δεξιοτήτων ενσυναίσθησης και αλληλεγγύης στους μαθητές/τριες, συμβάλλοντας έτσι στην προαγωγή της ψυχικής υγείας. Οι δράσεις ενίσχυσαν τη συνειδητοποίηση των μαθητών/τριών σχετικά με τη σημασία της θετικής συμπεριφοράς και τις συνέπειες των πράξεών τους, προσφέροντας ένα ισχυρό υπόβαθρο για την ψυχοκοινωνική τους ευεξία. 

Λέξεις κλειδιά: σχολικός εκφοβισμός, ψυχική υγεία, eTwinning.    

Εισαγωγή

Ο εκφοβισμός αποτελεί ένα σύνθετο φαινόμενο που έχει απασχολήσει έντονα την εκπαιδευτική κοινότητα εδώ και δεκαετίες, ενώ η εξάπλωσή του είναι διεθνής, παρατηρούμενη σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης, συχνά με διαφορετικές εκδηλώσεις και ένταση. Η πλειονότητα των μαθητών/τριών έχει βιώσει ή συμμετάσχει σε περιστατικά εκφοβισμού, είτε ως θύματα είτε ως δράστες, γεγονός που αναδεικνύει τη σοβαρότητα του φαινομένου (Τσίτσικα & Τζαβέλα, 2015). Οι πρώτες επιστημονικές μελέτες που εξέτασαν τον εκφοβισμό χρονολογούνται από τη δεκαετία του 1970 και πραγματοποιήθηκαν από τον Dan Olweus στη Νορβηγία, ο οποίος όρισε το φαινόμενο ως την επαναλαμβανόμενη και μακροχρόνια έκθεση ενός μαθητή/τριας σε αρνητικές συμπεριφορές από έναν ή περισσότερους συμμαθητές/τριες του (Olweus, 2009).

Οι συνέπειες του εκφοβισμού είναι πολλαπλές και σοβαρές, τόσο για τους θύτες όσο και για τα θύματα, καθώς μπορούν να επηρεάσουν τη ζωή τους ακόμη και μετά την ενηλικίωσή τους (Rigby, 2008). Ειδικές κατηγορίες μαθητών/τριών είναι ιδιαίτερα ευάλωτες σε περιστατικά εκφοβισμού, όπως παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες, προβλήματα υγείας ή φυσικές αναπηρίες, τα οποία συχνά εμφανίζουν χαμηλή αυτοεκτίμηση και κοινωνική απομόνωση (Καραδήμα, 2015). Επιπλέον, οι εθνοπολιτισμικές διαφορές (Κουρκούτας & Θάνος, 2013) και η σεξουαλική ταυτότητα (Πολίτης, 2006) αποτελούν συχνά εστίες έντασης στο σχολικό περιβάλλον. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί ο διαδικτυακός εκφοβισμός, ο οποίος εντείνεται από τη διάδοση της τεχνολογίας και πλήττει κυρίως παιδιά που επικοινωνούν μέσω ψηφιακών μέσων, προκαλώντας συναισθηματική δυσφορία και ταπείνωση (Τσίτσικα & Τζαβέλα, 2015).

Η πρώτη σημαντική παρέμβαση για την αντιμετώπιση του εκφοβισμού πραγματοποιήθηκε τη δεκαετία του 1980 στη Νορβηγία με το πρόγραμμα του Olweus, το οποίο υλοποιήθηκε ευρέως στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Τα αποτελέσματά του ήταν εντυπωσιακά και ανέδειξαν την ανάγκη για δράσεις που συνδυάζουν επίπεδα σχολείου, τάξης και ατόμου (Olweus, 2009). Στη συνέχεια, προτάθηκαν πολλά προγράμματα και στρατηγικές παρέμβασης, όπως ολιστικές προσεγγίσεις για την πρόληψη του εκφοβισμού (Γερούκη, 2021), η αποενοχοποίηση του θύματος και η αποδυνάμωση του δράστη (Σιδέρης κ.ά., 2016), καθώς και η ανάπτυξη δεξιοτήτων επικοινωνίας για τους εκπαιδευτικούς (Ρασιδάκη, 2015) ή στρατηγικών αντιμετώπισης από γονείς και σχολεία (Whitson, 2015). Σημαντική είναι επίσης η συμβολή γονέων, εκπαιδευτικών και μαθητών/τριών στη διαμόρφωση και αποδοχή μιας πολιτικής κατά της ενδοσχολικής βίας, η οποία ενισχύει τη συλλογική ευθύνη και τη συνολική αποδοτικότητα των δράσεων (Μπεχράκη, 2000).

Το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού έχει θέσει ως προτεραιότητα την πρόληψη και αντιμετώπιση της σχολικής βίας και εκφοβισμού, ενισχύοντας παράλληλα τις σχέσεις εμπιστοσύνης στην εκπαιδευτική κοινότητα. Οι δράσεις περιλαμβάνουν προγράμματα, επιστημονικές έρευνες, επιμόρφωση εκπαιδευτικών, γονέων και μαθητών/τριών, συνεργασίες με φορείς και κατευθυντήριες οδηγίες για τη διαχείριση περιστατικών (ΦΕΚ 55/Α/10-3-2023).

Ένας καθοριστικός παράγοντας για την αντιμετώπιση του εκφοβισμού και την ενίσχυση της ψυχικής υγείας των μαθητών/τριών είναι το σχολικό κλίμα. Το σχολικό κλίμα αναφέρεται στην ποιότητα των σχέσεων και των αλληλεπιδράσεων μεταξύ παιδιών, εκπαιδευτικών και γονέων, και αποτελεί βασικό στοιχείο της σχολικής ζωής (Ζιακούλη, 2008). Ένα θετικό κλίμα χαρακτηρίζεται από ασφάλεια, σεβασμό και συνεργασία, και έχει αποδειχθεί ότι μειώνει τα περιστατικά εκφοβισμού, ενώ αυξάνει την προθυμία των μαθητών/τριών να ζητήσουν βοήθεια σε περίπτωση θυματοποίησης (Μώραλη, 2018). Αντίθετα, ένα αρνητικό κλίμα συνδέεται με αυξημένα επίπεδα συναισθηματικής δυσφορίας, άγχους και απομόνωσης, καθώς και με την ανάπτυξη βίαιων συμπεριφορών, συχνά ως άμυνα σε ένα περιβάλλον ελλιπούς υποστήριξης (Πασχάλη, 2022).

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση του εκφοβισμού απαιτεί τη συλλογική δέσμευση όλων των εμπλεκομένων φορέων της σχολικής κοινότητας. Εκπαιδευτικοί, γονείς και μαθητές/τριες πρέπει να συνεργάζονται για τη δημιουργία ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος, στο οποίο θα προάγονται η καλοσύνη, ο σεβασμός και η αλληλοβοήθεια. Ειδικότερα, η συμμετοχή των μαθητών/τριών στη λήψη αποφάσεων και στον σχεδιασμό δράσεων μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στην ενδυνάμωσή τους, ενώ η εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση των γονέων ενισχύει τη συνοχή και τη συνεργασία (Ρασιδάκη, 2015). Παράλληλα, οι παρεμβάσεις θα πρέπει να εστιάζουν στη διαρκή καλλιέργεια ενός θετικού σχολικού κλίματος, το οποίο λειτουργεί προληπτικά έναντι περιστατικών εκφοβισμού και συνεισφέρει ουσιαστικά στην ψυχική υγεία όλων των μελών της σχολικής κοινότητας (Μώραλη, 2018).

Εκπαιδευτική προσέγγιση και τεχνικές υλοποίησης του προγράμματος

Το παρόν πρόγραμμα «Our European Kindness Tree» υλοποιήθηκε από τη Δ΄ και Στ΄ τάξη του 38ου Δημοτικό Σχολείο Λάρισας το σχολικό έτος 2023-2024. Ο συνιδρυτής του έργου ήταν το Γυμνάσιο Sarıoğlan Zeki Gülistan Bütüner İmam Hatip Ortaokulu, στο Ικόνιο της Τουρκίας. Στο έργο συμμετείχαν εκπαιδευτικοί από 5 διαφορετικές χώρες. Συγκεκριμένα, η Ελλάδα πήρε μέρος με 5 εκπαιδευτικούς, η Τουρκία με 9 εκπαιδευτικούς, η Πολωνία με 4, η Ρουμανία και η Ισπανία με 1 συμμετοχή η καθεμία. Οι εκπαιδευτικοί οι οποίοι ενεγράφησαν στο έργο ανήκαν σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης (πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια).

Το σχολείο αποτελεί ιδανικό πλαίσιο για την ανάπτυξη συναισθηματικών και κοινωνικών δεξιοτήτων στα παιδιά, ενισχύοντας παράλληλα την ψυχολογική τους ευεξία. Τα παιδιά και οι νέοι περνούν σημαντικό μέρος της ημέρας τους στο σχολείο, όπου οι εμπειρίες και οι σχέσεις τους μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά την ευεξία τους, με άμεσο αντίκτυπο στη συμπεριφορά και τις ακαδημαϊκές τους επιδόσεις. Η προαγωγή της ψυχικής υγείας στο σχολείο αποτελεί μια μοναδική ευκαιρία για τη συνολική βελτίωση της ποιότητας ζωής όλων των παιδιών και νέων, αλλά και για την πρόληψη ή τον περιορισμό συναισθηματικών και συμπεριφορικών δυσκολιών (SHE, 2021). Στο πλαίσιο αυτό, αναπτύχθηκε το παρόν πρόγραμμα, με στόχο να ενθαρρύνει τους μαθητές/τριες  να εκφράζουν έμπρακτα ευγενικές πράξεις και να καλλιεργούν θετικές συμπεριφορές εντός του σχολείου. Κεντρική επιδίωξη υπήρξε η ανάδειξη των θετικών χαρακτηριστικών τους και η ενίσχυση της συμπεριφοράς τους, με απώτερο σκοπό τη μείωση της βίας και της θυματοποίησης.

Το πρόγραμμα εστίασε στη δημιουργία ενός θετικού σχολικού κλίματος, το οποίο αποτελεί βασικό παράγοντα για την προάσπιση της ψυχικής υγείας των μαθητών/τριών. Ένα υγιές σχολικό κλίμα ενδυναμώνει το αίσθημα ασφάλειας, αποδοχής και υποστήριξης, ενισχύοντας την αυτοεκτίμηση των παιδιών και μειώνοντας τα περιστατικά απομόνωσης και επιθετικότητας (Βασιλειάδου, 2015). Επιπλέον, καλλιεργεί αξίες όπως η ενσυναίσθηση, η συνεργασία και η αλληλοϋποστήριξη, ενώ συμβάλλει στη δημιουργία δεσμών φιλίας που προστατεύουν από συναισθηματικές δυσκολίες.

Το έργο είχε πολλαπλούς στόχους. Οι μαθητές/τριες  κλήθηκαν να ανακαλύψουν δημιουργικούς τρόπους εκδήλωσης καλοσύνης, να εμπλουτίσουν τις ιδέες τους μέσα από καταιγισμό σκέψεων, και να οπτικοποιήσουν τις πράξεις τους μέσω της δημιουργίας του «Ευρωπαϊκού Δέντρου της Καλοσύνης» («European Kindness Tree»). Εργάστηκαν σε ομάδες, με προκαθορισμένους ρόλους, ώστε να ενισχυθεί η συνεργασία και ο αμοιβαίος σεβασμός. Παράλληλα, ήρθαν σε επαφή με αντίστοιχες πρακτικές από άλλα σχολεία και εντόπισαν κοινούς προβληματισμούς εντός της εκπαιδευτικής κοινότητας.

Σε αρχικό στάδιο, οι μαθητές/τριες ανακάλεσαν προϋπάρχουσες αντιλήψεις για τον σχολικό εκφοβισμό μέσω της μεθόδου του καταιγισμού ιδεών (Καραλής, 2007). Συζητήθηκαν τα συναισθήματα που απορρέουν από ένα θετικό σχολικό κλίμα, ενώ οι μαθητές/τριες εξέτασαν την αξία της ενότητας και της αλληλοϋποστήριξης. Εφαρμόστηκε η θεατρική τεχνική «Γλύπτης – Γλυπτό», με στόχο την ευαισθητοποίηση απέναντι σε περιστατικά εκφοβισμού, καθώς τα παιδιά υποδύθηκαν ρόλους όπως ο θύτης, το θύμα και ο παρατηρητής. Μέσα από αυτή τη βιωματική προσέγγιση, κατανόησαν τη σοβαρότητα της θυματοποίησης και ανέπτυξαν ενσυναίσθηση.

Η ομαδοσυνεργατική μέθοδος μάθησης αποτέλεσε βασικό πυλώνα του προγράμματος, καθώς προωθεί την κοινωνική ένταξη και την αποδοχή της διαφορετικότητας (Τζώρτζη, 2016). Η αμοιβαία εξάρτηση μεταξύ των μελών κάθε ομάδας ενίσχυσε την υπευθυνότητα και τον σεβασμό, ενώ παρείχε υποστήριξη σε μαθητές/τριες με μειωμένη αυτοεκτίμηση ή διαφορετικό κοινωνικο-οικονομικό υπόβαθρο. Παράλληλα, καλλιεργήθηκε το αίσθημα του «ανήκειν», κρίσιμο για την ψυχική υγεία των μαθητών/τριών, καθώς ενθαρρύνεται η συμμετοχή τους στην κοινότητα του σχολείου.

Η διαδικασία ενίσχυσε θετικά συναισθήματα, όπως η χαρά και η υπερηφάνεια, οδηγώντας σε βελτίωση της συμπεριφοράς. Η ενίσχυση της ενότητας μέσα από κοινές δράσεις διαμόρφωσε ένα υποστηρικτικό περιβάλλον, μειώνοντας τις πιθανότητες εκδήλωσης συγκρούσεων και εκφοβισμού. Η σύνδεση των μαθητών/τριών με τους συνομηλίκους τους σε ένα θετικό κλίμα ευνοεί την κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη.

Η χρήση Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (Τ.Π.Ε.) εμπλούτισε το πρόγραμμα. Οι μαθητές/τριες αξιοποίησαν την πλατφόρμα TwinSpace για να παρακολουθήσουν τα έργα άλλων σχολείων, ενώ ο συνεργατικός πίνακας Padlet διευκόλυνε την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών. Επίσης, χρησιμοποιώντας το Google Earth, προωθήθηκε μια διαθεματική προσέγγιση με το μάθημα της Μελέτης Περιβάλλοντος (Δ΄ τάξη) και της Γεωγραφίας (Στ΄ τάξη), επιτρέποντας στους μαθητές/τριες να τοποθετήσουν γεωγραφικά τις αναφερόμενες περιοχές σε φυσικούς και πραγματικούς χάρτες. Η δημιουργία αφίσας μέσω του εργαλείου Wordart αποτέλεσε καινοτόμο τρόπο προώθησης του έργου. Οι αφίσες εκτέθηκαν σε δημόσια κτίρια της Λάρισας, όπως βιβλιοθήκες, το Δημαρχείο και τη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, με σκοπό την περαιτέρω διάδοση του έργου. Με αυτήν την προοπτική, η δράση αναρτήθηκε στο ιστολόγιο του σχολείου (https://blogs.sch.gr/38dimlar/ilektronikos-toichos-padlet/), ώστε να πραγματοποιηθεί «άνοιγμα του σχολείου στην κοινωνία» (Λαζαρίδου, 2022).

Η δράση των ομάδων μαθητών/τριών επικεντρώθηκε στην ανάδειξη των καλών πράξεων που πραγματοποίησαν, με στόχο τη βελτίωση του σχολικού κλίματος και την ενίσχυση της ψυχικής υγείας. Κάθε μαθητής/τρια επέλεξε μία πράξη που τον/την αντιπροσώπευε περισσότερο, την οποία κατέγραψε σε ένα μήλο (Δ΄ τάξη) ή μια πεταλούδα (Στ΄ τάξη) φτιαγμένα από χαρτόνι. Αυτές οι δημιουργίες συγκεντρώθηκαν σε ένα τρισδιάστατο «Ευρωπαϊκό Δέντρο της Καλοσύνης», τοποθετημένο στην είσοδο του σχολείου, ώστε να είναι ορατό από τη σχολική κοινότητα και τους επισκέπτες. Η επιλογή του δέντρου είχε συμβολική σημασία, καθώς το δέντρο αντιπροσωπεύει τη σταθερότητα και τη ζωή που εξελίσσεται (Γαβριλάκη & Τέγου, 2021). Κάθε σχολείο είχε ελευθερία στη δημιουργική απεικόνιση του δέντρου του, ενεργοποιώντας τη φαντασία και την πρωτοβουλία των μαθητών/τριών.

Η οργάνωση της δράσης περιλάμβανε πέντε απλά βήματα για εύκολη εφαρμογή, ευελιξία στο πρόγραμμα και αποφυγή παρεμβολών στις εκπαιδευτικές υποχρεώσεις των συμμετεχόντων. Η επικοινωνία μεταξύ των εταίρων έγινε στα Αγγλικά μέσω της πλατφόρμας TwinSpace, ενώ εντός των τάξεων χρησιμοποιήθηκε η μητρική γλώσσα. Στο πρώτο βήμα, οι συμμετέχοντες παρουσίασαν τον εαυτό τους, το σχολείο, την πόλη και τη χώρα τους, χρησιμοποιώντας ψηφιακά εργαλεία, όπως βίντεο, φωτογραφίες και εφαρμογές κινητών. Στο δεύτερο βήμα, κάθε σχολείο σχεδίασε την αρχική μορφή του δικού του «Ευρωπαϊκού Δέντρου της Καλοσύνης», αποφασίζοντας για τον χώρο τοποθέτησης (τοίχο τάξης ή διαδρόμου) και τα υλικά κατασκευής (χαρτί, χαρτόνι ή άλλα). Δόθηκε, ακόμη, η δυνατότητα μιας τρισδιάστατης κατασκευής ή η αξιοποίηση ενός πραγματικού δέντρου.

Στο τρίτο βήμα, μαθητές/τριες παρωθήθηκαν να υλοποιήσουν πράξεις ευγένειας και καλοσύνης μέσα στο σχολικό περιβάλλον. Αυτές οι πράξεις καταγράφηκαν σε χάρτινα φύλλα, λουλούδια, φρούτα ή πουλιά, τα οποία προστέθηκαν στο «Ευρωπαϊκό Δέντρο της Καλοσύνης», το οποίο δημιούργησε ο κάθε εταίρος (Σχήμα 1). Οι περιγραφές τους γράφτηκαν στη μητρική γλώσσα και συνοδεύτηκαν από σύντομη μετάφραση στα Αγγλικά, ώστε να εμπνευστούν οι εταίροι. Το τέταρτο βήμα αφορούσε την αξιολόγηση της δράσης, όπου οι συμμετέχοντες μοιράστηκαν απόψεις και προτάσεις βελτίωσης, ενώ στο πέμπτο βήμα εξετάστηκαν τρόποι διάχυσης των αποτελεσμάτων  (παρουσίαση του έργου στην ολομέλεια του σχολείου και στον σύλλογο γονέων και κηδεμόνων, ανάρτηση στο σχολικό ιστολόγιο, παρουσίαση σε σχετικά συνέδρια).

Σχήμα 1: Απόσπασμα από το Padlet, όπου αναρτήθηκαν οι καλές πράξεις και τα «Ευρωπαϊκά Δέντρα της Καλοσύνης» των εταίρων.

Ακολουθούν ενδεικτικές δραστηριότητες από τους εταίρους του έργου:

Σχήμα 2: 38ο Δημοτικό Σχολείο Λάρισας, Περιφέρεια Θεσσαλίας.

Όπως προκύπτει από το Σχήμα 2, οι μαθητές/τριες του 38^ου Δημοτικού Σχολείου Λάρισας κατασκεύασαν ένα τρισδιάστατο «Ευρωπαϊκό Δέντρο της Καλοσύνης», ντύνοντας με χαρτί του μέτρου μια εσωτερική κολώνα. Στα μήλα και στις πεταλούδες αναγράφτηκαν καλές πράξεις των παιδιών της Δ΄ και Στ΄ τάξης, τα οποία συμμετείχαν στο πρόγραμμα. Για παράδειγμα, στο μήλο που φαίνεται στην εικόνα, μια μαθήτρια της Δ΄ τάξης, κάθε φορά που αντιλαμβανόταν ότι οι συμμαθητές/τριές της δεν ήταν σε καλή συναισθηματική κατάσταση,  προσπαθούσε να τους φτιάξει τη διάθεση. Η πεταλούδα αντιστοιχεί σε μια μαθήτρια της Στ΄ τάξης, η οποία, την ώρα του διαλείμματος, καθώς περίμενε στην σειρά για να ψωνίσει από το κυλικείο του σχολείου, παραχώρησε τη θέση της σε μια μαθήτρια μικρότερης τάξης.

Σχήμα 3: Sarıoğlan Zeki Gülistan Bütüner Imam Hatip (Secondary School), επαρχία Ικονίου, Τουρκία.

Οι μαθητές/τριες του εκπαιδευτικού ιδρύματος Sarıoğlan Zeki Gülistan Bütüner Imam Hatip κατασκεύασαν, επίσης, ένα τρισδιάστατο δέντρο και έγραψαν τις καλές πράξεις τους στα αγγλικά και στα τούρκικα, πάνω σε κεράσια (Σχήμα 3). Δηλώνουν πως θα συνεχίσουν να επιδεικνύουν καλή συμπεριφορά στους συμμαθητές/τριές τους και να αποτελούν θετικά πρότυπα για αυτούς/τες, ακόμα και μετά τη λήξη του προγράμματος. Τονίζουν πως το να είναι κανείς ευσπλαχνικός και καλόκαρδος είναι γνωρίσματα ενός ακέραιου χαρακτήρα.

Σχήμα 4: Çal Şehit Ramazan Us (Secondary School), επαρχία Ντενιζλί, Τουρκία.

Στο εκπαιδευτικό ίδρυμα Çal Şehit Ramazan Us, η επίδοση σε καλές πράξεις επεκτείνεται πέρα από τη σχολική κοινότητα, περιλαμβάνοντας και τα ζώα. Οι μαθητές/τριες ενθαρρύνονται να επιδεικνύουν καλοσύνη και φροντίδα προς τα ζώα, προάγοντας έτσι τη φιλοζωική συνείδηση και την ανάπτυξη συναισθημάτων υπευθυνότητας και σεβασμού προς τη ζωή (Σχήμα 4). Αυτή η προσέγγιση συμβάλλει στην ολοκληρωμένη διαπαιδαγώγηση των νέων, ενισχύοντας τη συναισθηματική τους νοημοσύνη και την ηθική τους ανάπτυξη.

Συμπεράσματα

Μέσω του παρόντος έργου eTwinning, οι μαθητές/τριες ενισχύθηκαν ώστε να αναπτύξουν θετικά πρότυπα συμπεριφοράς στο σχολικό περιβάλλον. Ανεξαρτήτως του γνωστικού τους επιπέδου, κατανόησαν τη σημασία της σωστής συμπεριφοράς και τη θετική ή αρνητική επίδραση που μπορεί να έχουν οι πράξεις τους τόσο στους συμμαθητές/τριές τους όσο και στο συνολικό κλίμα της σχολικής κοινότητας. Συνειδητοποιώντας ότι ο εκφοβισμός αποτελεί ένα παγκόσμιο φαινόμενο, προβληματίστηκαν και κινητοποιήθηκαν παρατηρώντας καλές πρακτικές από διαφορετικούς εταίρους.

Η συμμετοχή σε αυτό το πρόγραμμα, με μέλη από διαφορετικές χώρες, παρείχε στους μαθητές/τριες μια βαθιά πολυπολιτισμική εμπειρία. Η ανταλλαγή ιδεών και η συνεργατική εργασία όχι μόνο ενίσχυσαν την εκπαιδευτική τους εμπειρία, αλλά συνέβαλαν και στη δημιουργία ενός θετικού σχολικού κλίματος, το οποίο είναι κρίσιμο για την ψυχική υγεία των μαθητών/τριών. Παράλληλα, η αξιοποίηση εργαλείων Web 2.0 διεύρυνε τις δυνατότητες έκφρασης και δημιουργικότητας, ενισχύοντας τις συνεργατικές δράσεις.

Το έργο «Our European Kindness Tree» επικεντρώθηκε στον σχολικό εκφοβισμό, έναν επίκαιρο και πολυδιάστατο προβληματισμό, ενώ επιδίωξε ευρεία συμμετοχή και πολυμορφία στους εταίρους. Αυτή η προσέγγιση ανέδειξε ότι η αντιμετώπιση του εκφοβισμού και η διαμόρφωση ενός υποστηρικτικού σχολικού περιβάλλοντος είναι προτεραιότητες με παγκόσμια διάσταση. Μέσω των κοινών δράσεων, οι συμμετέχοντες αντιλήφθηκαν ότι ανήκουν σε μια διεθνή κοινότητα που αντιμετωπίζει κοινές προκλήσεις και αποκόμισαν σημαντικά κοινωνικά, εκπαιδευτικά και πολιτισμικά οφέλη.

Αναφορές

Ελληνόγλωσσες

Βασιλειάδου, Ε. (2015). Η αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού μέσα από τις ομάδες εργασίας των μαθητών. Αντιλήψεις εκπαιδευτικών. Διατμηματικό Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών. Ψυχοπαιδαγωγική της Ένταξης: Ένα σχολείο για όλους. Θεσσαλονίκη. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από: http://ikee.lib.auth.gr/record/286886/files/GRI-2017-18196.pdf  

Γαβριλάκη, Ε., Τέγου Ε. (2021). “Το δέντρο της ζωής σε τέσσερις εποχές: Μια εφαρμογή στο αρχαιολογικό μουσείο Ρεθύμνου”. Επιστήμες Αγωγής, 2. 38-50. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από: https://ejournals.lib.uoc.gr/edusci/article/view/1527

Γερούκη, Μ. (2021). Βάγια. Ένα πρόγραμμα πρόληψης του σχολικού εκφοβισμού/bullying για το δημοτικό σχολείο. Αθήνα: Πατάκη.

Ζιακούλη, Α. (2008). Το σχολικό κλίμα στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Μια εμπειρική προσέγγιση στις σχολικές μονάδες του Ν. Πιερίας. Μεταπτυχιακή εργασία. Σχολή Επιστημών του Ανθρώπου. Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Βόλος. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από:  https://ir.lib.uth.gr/xmlui/bitstream/handle/11615/14245/P0014245.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Καραδήμα, Β. (2015). Ο σχολικός εκφοβισμός σε μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Θεωρητική και εμπειρική προσέγγιση εκπαιδευτικών γενικής και ειδικής αγωγής. Θεσσαλονίκη: Γράφημα.

Καραλής, Θ. (2007). Συμμετοχικές εκπαιδευτικές τεχνικές. Διδακτικές σημειώσεις. Τμήμα επιστημών της εκπαίδευσης και της αγωγής της προσχολικής ηλικίας. Πανεπιστήμιο Πατρών. Πάτρα. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από: https://shorturl.at/fknX1

Κουρκούτας, Ε. Η., Θάνος, Β. Θ. (2013). Σχολική βία και παραβατικότητα. Ψυχολογικές, κοινωνιολογικές, παιδαγωγικές διαστάσεις. Ενταξιακές προσεγγίσεις και παρεμβάσεις. (συλλογικό έργο). Αθήνα: Τόπος.

Λαζαρίδου, Α. (2022). “Γιατί να συνεργαστούμε; Εκπαιδευτικοί, γονείς, μαθητές και κοινωνικοί φορείς μιλούν για τη σχέση του σχολείου με το περιβάλλον του”. Επιστήμες Αγωγής, 1. 117-134. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από: https://ejournals.lib.uoc.gr/edusci/article/view/1577/1464

Μπεχράκη, Κ. (2000). Εφαρμογή πιλοτικού προγράμματος σχολών γονέων στη σχολική κοινότητα – εμπειρίες και πορίσματα από έρευνα της επιστημονικής εταιρίας σχολών γονέων και εκπαίδευσης της οικογένειας. Στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο (2000). Προκλήσεις στη σχολική κοινότητα. Έρευνα και παρέμβαση. Αθήνα: ΥΠΕΠΘ.

Μώραλη, Μ. (2018). Ο σχολικός εκφοβισμός και το σχολικό κλίμα – θεωρητική και εμπειρική προσέγγιση. Μεταπτυχιακή εργασία. Σχολή Επιστημών της Αγωγής. Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης. Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. Αλεξανδρούπολη. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από:  https://repo.lib.duth.gr/jspui/bitstream/123456789/11072/1/MoraliM_2018.pdf

Πασχάλη, Χ. (2022). Δεξιότητες διαχείρισης ενδοσχολικής βίας από τους εκπαιδευτικούς και σχολικό κλίμα. Μεταπτυχιακή εργασία. Παιδαγωγική Σχολή. Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης. Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Φλώρινα. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από: https://dspace.uowm.gr/xmlui/handle/123456789/2556

Πολίτης, Φ. (2006). Οι «ανδρικές ταυτότητες» στο σχολείο. Ετεροσεξουαλικότητα, ομοφυλοφοβία και μισογυνισμός. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Ρασιδάκη, Χ. (2015). Σχολικός εκφοβισμός bullying. Αποτελεσματικές δεξιότητες επικοινωνίας. Τρόποι αντιμετώπισης. Ένας πρακτικός οδηγός για εκπαιδευτικούς. Β΄ έκδοση. Αθήνα: Πατάκης.

Σιδέρης, Ν., Γιαννακοπούλου, Δ., Χαραμής Π. (2016). Bullying. Και όμως νικιέται! Μια νέα στρατηγική για γονείς, παιδαγωγούς, παιδιά και όλους τους άλλους. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Τζώρτζη, Μ. (2016). Σχολικός εκφοβισμός. Τρόποι και εργαλεία ευαισθητοποίησης στο σχολικό περιβάλλον. Τμήμα Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής. Κόρινθος. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από:  https://amitos.library.uop.gr/xmlui/handle/123456789/3091

Τσίτσικα, Α., Τζαβέλα Ε. (2015). Το πείραγμα που πειράζει! Πως αντιμετωπίζεται ο σχολικός εκφοβισμός. Αθήνα: Η Καθημερινή.

ΦΕΚ 55/Α/10-3-2023. Ζούμε αρμονικά μαζί – σπάμε τη σιωπή: Ρυθμίσεις για την πρόληψη και αντιμετώπιση της βίας και του εκφοβισμού στα σχολεία και άλλες διατάξεις. Αθήνα.

Ξενόγλωσσες

Olweus, D. (2009). Εκφοβισμός και βία στο σχολείο. Τι γνωρίζουμε και τι μπορούμε να κάνουμε.  Αθήνα: ΕΨΥΠΕ.

Rigby, K. (2008). Σχολικός εκφοβισμός. Σύγχρονες απόψεις. Β΄ έκδοση. Αθήνα: Τόπος – Βιβλιοθήκη ψυχολογίας.

SHE (Σχολεία Προαγωγής Υγείας στην Ευρώπη) (2021). Προαγωγή της ψυχικής υγείας στα Σχολεία. Σύγχρονες Προσεγγίσεις,  Ενημερωτικό έντυπο των Σχολείων Προαγωγής Υγείας στην Ευρώπη Αρ. 7, Haderslev – Δανία.

Whitson, S. (2015). 8 λύσεις – κλειδιά για να μπει τέλος στο bullying. Στρατηγικές για γονείς και σχολεία.  Αθήνα: Αρμός.