Μαθητές ΓΕΛ

Nikimou09@gmail.com, melkaf14@gmail.com, helenkyriazis@gmail.com, georgakm@gmail.com

Ηλίας Αθανασόπουλος, Στασινός Γιαννέας

Φυσικός, Ελληνογαλλική Σχολή Ουρσουλινών, Φυσικός, Ελληνογαλλική Σχολή Ουρσουλινών

athnasopoulos@e-ursulines.gr, gianneas@e-ursulines.gr

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Το «πράσινο» υδρογόνο, το υδρογόνο δηλαδή που δεν έχει παραχθεί από ορυκτά καύσιμα, αποτελεί την καθαρή ενεργειακή λύση του μέλλοντος καθώς παράγεται από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μέσω της ηλεκτρόλυσης νερού και θα συμβάλλει στην παγκόσμια απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, βωξίτης κ.α.) που έχουν δυσμενείς επιπτώσεις για το περιβάλλον. Η ηλεκτρόλυση του νερού, δηλαδή η διάσπαση του νερού σε υδρογόνο και οξυγόνο με την παροχή ηλεκτρικού ρεύματος, πραγματοποιείται μέσω μιας ειδικής συσκευής ηλεκτρόλυσης όπου εισάγονται δύο ηλεκτρόδια που είναι συνδεδεμένα με μια μπαταρία. Ύστερα, παρατηρείται ο σχηματισμός φυσαλίδων στα δύο ηλεκτρόδια σηματοδοτώντας την έναρξη της παραγωγής των δύο αερίων (υδρογόνο και οξυγόνο) που με το πέρασμα του χρόνου, αυξάνεται. Στο πείραμα χρησιμοποιήσαμε ένα φωτοβολταϊκό πάνελ ως μπαταρία, για να επιτευχθεί η ηλεκτρόλυση του νερού με χαμηλό κόστος και με περιβαλλοντικά επωφελή τρόπο, αξιοποιώντας την άφθονη ηλιακή ενέργεια. Ιδανικά, μπορούν να παραχθούν από 1 λίτρο νερό περίπου 1200 λίτρα υδρογόνου (και περίπου 600 λίτρα οξυγόνου) που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως καύσιμο. Με την διαδικασία αυτή, καταλήξαμε στο συμπέρασμα πως με μια μεγαλύτερη ποσότητα νερού θα παραχθούν ακόμα περισσότερα λίτρα υδρογόνου που αργότερα θα τροφοδοτήσουν με ηλεκτρική ενέργεια κτήρια, βιομηχανίες, κοινόχρηστους χώρους (οδούς, πλατείες κλπ.) και με καύσιμη ύλη οχήματα Ι.Χ., μέσα μαζικής μεταφοράς μέχρι και διαστημικούς πυραύλους.

Λέξεις κλειδιά: οξυγόνο, υδρογόνο, ηλεκτρόλυση νερού, καύση.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η εξάντληση των μη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας είναι ένα θέμα που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε στην εποχή μας. Πώς μπορούμε όμως να παράγουμε υδρογόνο από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας σε μεγάλη κλίμακα; Η ηλεκτρόλυση του νερού μπορεί να αποτελέσει μέρος της λύσης αυτού του προβλήματος. Στη συγκεκριμένη αυτή εργασία επικεντρωθήκαμε στο παραγόμενο υδρογόνο, που αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία ως φορέας καθαρής ενεργείας όσων αφορά ένα φιλικότερο για το κλίμα, μέλλον. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι δεν είναι όλες οι διαδικασίες παραγωγής υδρογόνου εξίσου βιώσιμες ή φιλικές προς το περιβάλλον. Για να αξιοποιηθούν στο έπακρο τα οφέλη του υδρογόνου ως καθαρή πηγή ενέργειας, είναι εξαιρετικά σημαντικό να χρησιμοποιούνται ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για την παραγωγή του. Η ηλεκτρόλυση είναι η περισσότερο υποσχόμενη διαδικασία καθώς επιτρέπει την φιλική προς το περιβάλλον παραγωγή του υδρογόνου, κυρίως όταν η ηλεκτρική ενέργεια που χρησιμοποιείται προέρχεται από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και σε αυτή την περίπτωση, μέσω από ένα φωτοβολταϊκό πάνελ. Έτσι λοιπόν, η χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, μπορεί να μειώσει σημαντικά τις εκπομπές CO2 στην παραγωγή υδρογόνου, καθιστώντας την πιο βιώσιμη.

ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΜΑΣ

1.        i.          Να πετύχουμε την παραγωγή καθαρού «πράσινου» υδρογόνου και οξυγόνου.
2.      ii.          Να αναδείξουμε την χρήση υδρογόνου ως καθαρό καύσιμο σε κυψέλες καυσίμων.
3.    iii.          Να παρουσιάσουμε την χρήση υδρογόνου ως καθαρό καύσιμο για την τροφοδότηση μηχανών εσωτερικής καύσης (ΜΕΚ).
4.    iv.          Να προτείνουμε τρόπους καύσης του οξυγόνου και του υδρογόνου.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΡΑΣΙΝΟ ΥΔΡΟΓΟΝΟ

Το «πράσινο» υδρογόνο, το υδρογόνο δηλαδή που δεν έχει παραχθεί από ορυκτά καύσιμα, αποτελεί την καθαρή ενεργειακή λύση του μέλλοντος καθώς παράγεται από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μέσω της ηλεκτρόλυσης νερού και θα συμβάλλει στην παγκόσμια απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, βωξίτης κ.α.) που έχουν δυσμενείς επιπτώσεις για το περιβάλλον.

Σχήμα 1. Φωτοβολταϊκά και ανεμογεννήτριες που παράγουν ηλεκτρική ενέργεια, για την παραγωγή H2 η οποία αποθηκεύεται και μεταφέρεται με βυτιοφόρο όχημα.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΥΛΕΚΤΡΟΛΥΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

Το «πράσινο» υδρογόνο, το υδρογόνο δηλαδή που δεν έχει παραχθεί από ορυκτά καύσιμα, αποτελεί την καθαρή ενεργειακή λύση του μέλλοντος καθώς παράγεται από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μέσω της ηλεκτρόλυσης νερού και θα συμβάλλει στην παγκόσμια απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, βωξίτης κ.α.) που έχουν δυσμενείς επιπτώσεις για το περιβάλλον.

Σχήμα 2. Η διαδικασία της ηλεκτρόλυσης, χρησιμοποιώντας ηλεκτρικό ρεύμα.( Διάσπαση νερού σε H2 και O2)

ΤΙ ΥΛΙΚΑ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΑΜΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΛΕΚΤΡΟΛΥΣΗ

1.        i.          Ποτήρι ή δοχείο με νερό με λίγο θειικό οξύ για να αγώγιμο.
2.      ii.          Μία παροχή ρεύματος, στο συγκεκριμένο πείραμα ένα φωτοβολταϊκό πάνελ.
3.    iii.          Δύο ηλεκτρόδια.
4.    iv.          Καλώδια σύνδεσης.
5.       v.          Συσκευή ηλεκτρόλυσης Hoffman.

ΕΚΤΕΛΕΣΗ

1.        i.          Προετοιμασία διαλύματος:
2.      ii.          Αρχικά, γεμίζουμε ένα δοχείο με νερό στο οποίο προσθέτουμε θειικό οξύ έτσι ώστε να υπάρχουν αρκετά ιόντα για την εκτέλεση του πειράματος.
3.     iii.          Ύστερα γεμίζουμε τη συσκευή ηλεκτρόλυσης Hoffman με το με διάλυμα αυτό από το δοχείο του μεσαίου σωλήνα.
4.    iv.          Σύνδεση καλωδίων με τα ηλεκτρόδια:
5.      v.          Συνδέουμε στα δύο ηλεκτρόδια τα καλώδια παροχής.
6.    vi.          Σχηματισμός αερίων:
7.    vii.          Ενεργοποιούμε την παροχή ρεύματος και δίνουμε τάση 10 Volt.
8. Στην άνοδο, δηλαδή στον θετικό πόλο παράγεται οξυγόνο και παρατηρείται έντονος αφρισμός  ενώ στην κάθοδο, δηλαδή στον αρνητικό πόλο παράγεται υδρογόνο.

Διακρίνουμε την παραγωγή φυσαλίδων και στους δύο σωλήνες ενώ παρατηρούμε το ότι ο όγκος του παραγόμενου υδρογόνου είναι διπλάσιος από τον όγκο του παραγόμενου οξυγόνου. Η στάθμη του διαλύματος στο σωλήνα μέσα στον οποίο παράγεται το υδρογόνο ελαττώνεται αρκετά σε σχέση με του οξυγόνου.

Σχήμα 3. Πείραμα ηλεκτρόλυσης που πραγματοποιήθηκε στο εργαστήριο του σχολείου μας.

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Μετά την ηλεκτρόλυση παράγεται υψηλής καθαρότητας υδρογόνου. Πιο συγκεκριμένα, στην κάθοδο, ιόντα υδρογόνου (πρωτόνια) ανάγονται σε υδρογόνο ενώ στην άνοδο, το νερό οξειδώνεται σε οξυγόνο και πρωτόνια. Οι διεργασίες αυτές περιγράφονται αντίστοιχα από τις παρακάτω αντιδράσεις

2H+(aq) + 2e- → H2(g) (κάθοδος)

και

2H2O(liq) → O2 + 4H+(aq) + 4e- (άνοδος)

οι οποίες μας δίνουν το συνολικό μηχανισμό της ηλεκτρόλυσης

2H2O(liq) → O2(g) + 2H2(g)

 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Από τα αποτελέσματα του πειράματος της ηλεκτρόλυσης νερού προκύπτουν τα παρακάτω συμπεράσματα:

1.        i.          Το νερό μπορεί να διασπαστεί σε δύο απλούστερες ουσίες: το υδρογόνο και το οξυγόνο άρα, είναι σύνθετη ουσία.
2.      ii.          Το υδρογόνο είναι καύσιμο και το οξυγόνο είναι οξειδωτικός παράγοντας για καύση.
3.     iii.          Όσες φορές και αν διασπάσουμε οποιαδήποτε ποσότητα νερού, θα προκύπτει η ίδια αναλογία όγκου και μάζας υδρογόνου – οξυγόνου. Επομένως, το νερό έχει σταθερή σύσταση.
4.    iv.          Ο όγκος του υδρογόνου είναι διπλάσιος από τον όγκο του οξυγόνου.
5.      v.          Το υδρογόνο που παράγεται είναι υψηλής καθαρότητας.
6.    vi.          Το παραγόμενο οξυγόνο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για βιομηχανική ή άλλη χρήση όπως για παράδειγμα: σε διαστημικές αποστολές η διάσπαση του νερού θα μπορούσε να παράγει υδρογόνο και οξυγόνο για να καλύψει τις ανάγκες των αστροναυτών
7.   vii.          Το παραγόμενο υδρογόνο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως καύσιμο οχημάτων.

ΧΡΗΣΗ ΥΔΡΟΓΟΝΟ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΟ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ

Το υδρογόνο μπορεί να χαρακτηριστεί σαν το απόλυτο καύσιμο, διότι δεν έχει αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον καθώς κατά την καύση του παράγεται μόνο νερό και καθόλου ρύποι. Ο 21ος αιώνας προβλέπεται να είναι ο αιώνας του υδρογόνου, της μηδενικής εκπομπής ρύπων καυσίμου και της σταδιακής εγκατάλειψης των ορυκτών καυσίμων και των προβλημάτων που συσσώρευσαν στο περιβάλλον μας. Ενδεικτικά, η Ισλανδία, προσβλέπει σε μία υποδομή πλήρως βασισμένη στο υδρογόνο μέχρι το 2030-2040, ενώ μέχρι το 2030 στόχος του υπουργείου ενέργειας των Η.Π.Α. είναι η αντικατάσταση του 10% της ενεργειακής κατανάλωσης από ενέργεια υδρογόνου.

Κυψέλες καυσίμου (Fuelcell):Οι κυψέλες καυσίμου μπορούν να χαρακτηριστούν σαν κέντρα ενός συστήματος το οποίο χρησιμοποιεί το υδρογόνο ως καύσιμο και αναλαμβάνουν τη μετατροπή του καυσίμου σε χρήσιμη ηλεκτρική ενέργεια. Δεν αποτελούν δηλαδή τον ίδιο τον κινητήρα αλλά το μέσο που παράγει ενέργεια για να τροφοδοτήσει ένα κινητήρα. Στην προκειμένη περίπτωση παράγεται ηλεκτρισμός για κάποιο ηλεκτρικό μοτέρ, που με τη σειρά του θα κινήσει το αυτοκίνητο.

Σχήμα 4. Απεικονίζεται η ηλεκτροχημική αντίδραση στην κυψέλη καυσίμου. Το υδρογόνο οξειδώνεται στην άνοδο, ενώ το οξυγόνο ανάγεται στην κάθοδο, απελευθερώνοντας ενέργεια.

Οχήματα υδρογόνου (FCEV): Τα οχήματα υδρογόνου, FCEV (Fuel Cell Electric Vehicles), αποτελούν ηλεκτρικά αυτοκίνητα τα οποία διαθέτουν ως καύσιμο υγροποιημένο ή αέριο υδρογόνο που έχει παραχθεί με τη βοήθεια της ηλεκτρόλυσης, αποθηκευμένο σε κάποιο ρεζερβουάρ υψηλής πίεσης.

Η ηλεκτρόλυση λαμβάνει χώρα εντός της κυψέλης καυσίμου, δηλαδή του ηλεκτρολυτικού κελιού που διαχωρίζει τα δύο στοιχεία με μία μεμβράνη ανταλλαγής πρωτονίου (PEM). Από τη μία, εισάγεται το υδρογόνο και από την άλλη αέρα από το περιβάλλον. Ο στόχος, στην προκειμένη περίπτωση είναι να δημιουργηθεί μία αντίδραση μεταξύ του υδρογόνου και του οξυγόνου του αέρα, παράγοντας ρεύμα και νερό. Μία κυψέλη καυσίμου μπορεί να παράγει σταθερά περίπου 0,7 Volt. Αυτά μπορεί να μην δείχνουν σπουδαία, χρησιμοποιώντας όμως μία σειρά από τέτοιες κυψέλες, εύκολα παράγεται ικανή ενέργεια για να τροφοδοτήσει ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο. Επιπλέον, στην πράξη το μόνο «απόβλητο» μίας μονάδας fuel cell είναι η παραγωγή υδρατμών, που αποβάλλονται απροβλημάτιστα στο περιβάλλον με αποτέλεσμα να μειώνεται η ρύπανση του.

Σχήμα 5. Διάγραμμα οχήματος με κυψέλη καυσίμου, που απεικονίζει τα βασικά εξαρτήματα και τη ροή ε-νέργειας: Ηλεκτρισμός, Υδρογόνο, Πρόωση

BOSCH

«Το μέλλον της αυτοκίνησης είναι η ηλεκτροκίνηση με κυψέλες υδρογόνου.»: Για την Bosch το μέλλον της αυτοκίνησης είναι η ηλεκτρική ενέργεια, πόσο μάλλον, όταν η εταιρεία θεωρεί την ηλεκτροκίνηση σημαντικό παράγοντα για την μείωση των εκπομπών CO2 στην ατμόσφαιρα. Γι’ αυτό η Bosch αναπτύσσει ένα σύστημα κίνησης κυψελών καυσίμου υδρογόνου με έμφαση στα φορτηγά, το οποίο σχεδιάζει να βγάλει στη παραγωγή το 2022-2023. Με το συγκεκριμένο σύστημα κινητήρα κυψελών καυσίμου, ακόμη και φορτηγά 40 τόνων θα μπορούν να διανύσουν πάνω από 1.000 χλμ. σε ηλεκτρική λειτουργία. Το νέο αυτό σύστημα μετάδοσης κίνησης αναμένεται να καθιερωθεί σταδιακά και στα επιβατικά οχήματα.

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Η συμμετοχή μας στον διαγωνισμό ACSTAC αποτέλεσε μια μοναδική εμπειρία που θα μας συνοδεύει στο υπόλοιπο της ακαδημαϊκής μας σταδιοδρομίας καθώς είχαμε την δυνατότητα όχι μόνο να παρουσιάσουμε την έρευνά μας αλλά ταυτόχρονα να παρακολουθήσουμε ενδιαφέρουσες εργασίες παιδιών, που μας προσέφεραν πολλές καινούργιες πληροφορίες σε διάφορους τομείς. Συνεπώς, θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε το Αμερικανικό Κολλέγιο Ανατόλια, που μας έδωσε την ευκαιρία να συμμετέχουμε στον διαγωνισμό και στα workshop που οργανωθήκαν, τα οποία μας βοήθησαν να καταλάβουμε με πόσους διαφορετικούς τρόπους μπορούμε να συμβάλλουμε στη περίθαλψη του πλανήτη μας. Επιπλέον, θα θέλαμε να εκφράσουμε την ευγνωμοσύνη που νιώθουμε για την βοήθεια και καθοδήγηση που μας προσέφεραν οι καθηγητές μας και για την ατέλειωτη υποστήριξη που λάβαμε από τη διεύθυνση του σχολείου μας, «Ελληνογαλλική Σχολή Ουρσουλινών». Τέλος, ελπίζουμε να σας κινήσει το ενδιαφέρον το άρθρο μας, έτσι ώστε να συμβάλλουμε όλοι μαζί στην προστασία του περιβάλλοντος.

ΑΝΑΦΟΡΕΣ

ΕΚΕΦΕ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ- Γραφείο Εκπαίδευσης: Ηλεκτρόλυση νερού. Διαθέσιμο online:.

CHEMNOESIS: Η ηλεκτρόλυση του νερού. Διαθέσιμο online: https://chem.noesis.edu.gr/I-ilektrolysi-tou-nerou

Ιστολόγιο Αλευρά Πέτρο: 2.6.1 ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΙΚΗ ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ – ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ – ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ. Διαθέσιμο online: https://blogs.sch.gr/petalevras

Wikipedia: Ηλεκτρόλυση. Διαθέσιμο στο https://el.wikipedia.org/wiki/Ηλεκτρόλυση

Wikipedia: Κυψέλη_καυσίμου https://el.wikipedia.org/wiki/Κυψέλη_καυσίμου

CAR AND DRIVER: Υδρογόνο: Πώς λειτουργεί ένα αυτοκίνητο με κυψέλες καυσίμου. Διαθέσιμο Online:https://www.caranddriver.gr/texnologia/arthro/ydrogono_kai_kypseles_kaysimou_h_arxi_leitourgias_video-7737072/

Wikipedia. Solid oxide fuel cell (protonic). Διαθέσιμο online:
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Solid_oxide_fuel_cell_protonic.svg/200px-Solid_oxide_fuel_cell_protonic.svg.png

BOSCH: Το μέλλον της αυτοκίνησης είναι η ηλεκτροκίνηση με κυψέλες υδρογόνου. Διαθέσιμο online: https://www.bosch.gr/news-and-stories/fuel-cells/

Χημεία (Β΄ Γυμνασίου) – Βιβλίο Μαθητή (Εμπλουτισμένο): 2.6 Διάσπαση του νερού – Χημικές ενώσεις και χημικά στοιχεία. Διαθέσιμο online:http://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2206/chimeia_b-gymnasiou_html-empl/index2_6.html

Europosters: Green hydrogen production from ecological renewable power generation outline diagram. Διαθέσιμο online: https://www.europosters.gr/green-hydrogen-production-from-ecological-renewable-power-generation-outline-diagram-f532737070

Atlas Copco: Παραγωγή υδρογόνου: Πώς γίνεται το υδρογόνο και τι είναι; Διαθέσιμο online: https://www.atlascopco.com/el-gr/compressors/air-compressor-blog/what-is-hydrogen-and-how-is-it-

Θεοδωρίδης Θεόδωρος Ερμής, Μπουμπαγατζόγλου Άγγελος, Κανιώρης Ορέστης, Τσεσμετζής Ραφαήλ, Τζεβελέκου Παρασκευή, Τοπαλίδης Μενέλαος, Κώστα Ελένη, Παπαμιχαήλ Αλεξάνδρα – Ιωάννα, Μερτζιανίδου Μαρία, Ζερβού Αικατερίνη – Ειρήνη, Σεγκούνας – Πλιόγκος Κωνσταντίνος, Γκίνου Γαλάτεια, Διαμαντίδου Μελίτα, Μάτσα Μελιτίνη, Παπατζίκου Μαρία-Χρυσή, Μάργαρη Μαγδαληνή, Τσιρακίδου Δήμητρα, Πεσματζόγλου Θεοδόσης  και Ορφανίδης Δημήτρης

 Επιβλέποντες καθηγητές

Γεωργούδας Ιωακείμ ^1*, Καθηγητής Πληροφορικής

Τσιουμπέρη Γιαννούλα ^2*, Καθηγήτρια Πληροφορικής

Ρουβάς Γεώργιος^{3 **}, Καθηγητής Πληροφορικής

¹mgeorgoudas@gmail.com, ²itsioub@sch.gr, ³grouvas@anatolia.edu.gr

*Μουσικό Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης με Λυκειακές Τάξης, Προέκταση Εγνατίας 118, Τ.Κ. 55535, Πυλαία, Θεσσαλονίκη

**Anatolia High School, Τζον Κένεντι 60, 555 35 Πυλαία, Θεσσαλονίκη

Περίληψη

Το συγκεκριμένο project υλοποιήθηκε με τη συνεργασία μαθητών και Καθηγητών του Anatolia College και του Μουσικού Σχολείου Θεσσαλονίκης. Πιο συγκεκριμένα, μαθητές του Club Robotics & Automations του Anatolia College και μαθητές τμημάτων Β’ και Γ’ Γυμνασίου του Μουσικού Σχολείου Θεσσαλονίκης υλοποίησαν εν μέρει παράλληλα και εν μέρει σε συνεργασία μια ρομποτική ορχήστρα, ξεκινώντας από την ίδια βασική ιδέα, χρησιμοποιώντας όμως διαφορετικά εργαλεία (Arduino, MicroBit), διαφορετικές υλοποιήσεις, αντιμετωπίζοντας διαφορετικές προκλήσεις και προβλήματα, καταλήγοντας έτσι σε δύο πολύ διαφορετικές κατασκευές. Η παρούσα εργασία παρουσιάζει συνοπτικά την πορεία των δύο μαθητικών ομάδων και τα αποτελέσματα της μεταξύ τους συνεργασίας.

Λέξεις-κλειδιά: Μουσική Τεχνολογία, Arduino, MicroBit

Εισαγωγή

Το έναυσμα για τη συμμετοχή μας στο project που θα σας παρουσιάσουμε υπήρξε η αγάπη μας για τη μουσική και την τεχνολογία. Έτσι, ενθουσιαστήκαμε όταν οι Καθηγητές μας πρότειναν να κατασκευάσουμε μία ρομποτική ορχήστρα και να την παρουσιάσουμε στο Συνέδριο ACSTAC.

Η αρχική ιδέα ήταν μια ρομποτική ορχήστρα που θα έδινε τη δυνατότητα στον χρήστη να παίξει μουσική, αυτοσχεδιάζοντας στη βάση ηχογραφημένων πρωτότυπων μελωδιών. Πιο συγκεκριμένα, ο χρήστης θα επέλεγε ένα μουσικό όργανο, πατώντας το σχετικό κουμπί, οπότε και θα γινόταν η αναπαραγωγή μιας μελωδίας, ενώ θα ενεργοποιούνταν ταυτόχρονα και ένας ρομποτικός drummer, ο οποίος θα συνόδευε τη μελωδία. Όσο τα drums και η μελωδία θα έπαιζαν, ο χρήστης θα μπορούσε να συνοδεύσει παίζοντας ζωντανά μουσική σε ένα μικρό πιάνο.

Το συγκεκριμένο project λειτουργεί ως ένα παράδειγμα σύνδεσης της τεχνολογίας με τις τέχνες και ειδικότερα τη μουσική, προωθεί τη μουσική παιδεία και ενισχύει την καλλιτεχνική, ενώ ταυτόχρονα στοχεύει και στην καλλιέργεια της δημιουργικότητας.

Υλικά-Μέθοδοι

Όπως αναφέρθηκε και στην περίληψη, οι ομάδες των δύο σχολείων δούλεψαν παράλληλα και σε μεγάλο βαθμό χωρίς να συνεργάζονται μεταξύ τους. Οι βασικοί λόγοι που έγινε αυτό είναι το διαφορετικό πλαίσιο στο οποίο εργάστηκαν οι δύο ομάδες (μάθημα, club) στο σχολείο, το βαρύ εξωσχολικό πρόγραμμα όλων των παιδιών, αλλά και οι διαφορετικές ρομποτικές τεχνολογίες που είχε στη διάθεσή του κάθε σχολείο (Arduino, MicroBit).

Οι μαθητές του ΜΣΘ αξιοποίησαν ρομποτικά kit με μικροεπεξεργαστές MicroBit. Τα στάδια που ακολούθησαν ήταν τα ακόλουθα:

1. Κατασκευή controller – Προγραμματισμός controller σε Microbit, και Προγραμματισμός λαμπάκια και potentiometer.

2. Κατασκευή βάσης Robot – Κατασκευή καθίσματος, Ανάπτυξη σκελετού βάσης, Προσθήκη αισθητήρων κρούσης, Στήριξη βάσης, και Προσθήκη τυμπάνων.

3. Κατασκευή Robot – Κατασκευή σώματος, Σύνδεση με κάθισμα, Ενδυνάμωση κατασκευής, Προσθήκη χεριών και Motor, και Σχεδιασμός κατασκευή και προσθήκη κεφαλιού και ποδιού.

4. Κατασκευή μηχανισμών – Σχεδιασμός και υλοποίηση μηχανισμού μπότας, Τελειοποίηση μηχανισμού μπότας, και Ενσωμάτωση μηχανισμού μπότας στη βάση.

Οι μαθητές του Anatolia College χρησιμοποίησαν μικροεπεξεργαστές Arduino. Τα στάδια που ακολούθησαν ήταν τα ακόλουθα:

1.Drum Set -  Σχεδιασμός 3D μοντέλου (TinkerCad), 3D εκτύπωση drum set, Προσθήκη αισθητήρων, και Αρχική κωδικοποίηση λειτουργίας

2.‘Ερευνα – Επιλογή αισθητήρων, Εύρεση documentation αισθητήρων, Εύρεση απαραίτητων βιβλιοθηκών για Arduino IDE, και Έρευνα παρόμοιων υλοποιήσεων

3.Βηματική Κωδικοποίηση – Κωδικοποίηση λειτουργίας κάθε αισθητήρα ξεχωριστά

4.Engineering και Τελική Κωδικοποίηση – Κατασκευή πρωτότυπου μηχανισμού και τελική κωδικοποίηση λειτουργίας με τη χρήση μεγάλου breadboard

5.Τελικό Σχέδιο και Συναρμολόγηση – Επιλογή υλικού και κατασκευή βάσης, Τοποθέτηση ορχήστρας σε βάση, Τοποθέτηση αισθητήρων σε Drum Set,  μεταφορά συνδέσεων και καλωδιώσεων σε μικρά breadboard και τοποθέτηση εντός βάσης.

Η μία ομάδα χρησιμοποίησε Piezo electric αισθητήρες, ενώ η άλλη ομάδα χρησιμοποίησε αισθητήρες κρούσης τύπου Nezha για την ανίχνευση κραδασμών ή χτυπημάτων τους οποίους προσάρμοσαν στα drums. Η ομάδα του ΜΣΘ χρησιμοποίησε μηνύματα MIDI μηνύματα για να γίνει αναπαραγωγή των ήχων από ένα laptop, ενώ η ομάδα του Anatolia College έπαιζε τους ήχους απευθείας από MP3 module που ήταν συνδεδεμένο με το Arduino και με ηχείο.

Αποτελέσματα

Όπως μπορείτε να δείτε και στις Εικόνες 1, 2 και 3, οι τελικές υλοποιήσεις των δύο σχολείων διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Αυτό οφείλεται στις προκλήσεις και τα προβλήματα που αντιμετώπισαν οι δύο ομάδες, αλλά και στις επιλογές που έκαναν έτσι ώστε η τελική κατασκευή να είναι πλήρως λειτουργική, ακόμα και αν δεν περιελάμβανε όλες τις δυνατότητες της αρχικής ιδέας.

Εικόνες 1 και 2: Η τελική κατασκευή της ομάδας του Anatolia College

Εικόνα 3: Η τελική κατασκευή της ομάδας του Μουσικού Σχολείου Θεσσαλονίκης

Συζήτηση

Μετά από συζήτηση μεταξύ μας, θεωρούμε ότι η συμμετοχή μας σε αυτό το project μας βοήθησε πάρα πολύ και σε πολλά επίπεδα. Μετά τη γνωριμία των παιδιών που συμμετείχαν από τα δύο σχολεία, φάνηκε η καλή χημεία μεταξύ μας και όλοι συμφωνήσαμε ότι θα μπορούσαμε να είχαμε μια πιο στενή συνεργασία. Η συμβολή των Καθηγητών που υποστήριξαν το έργο ήταν καθοριστική, όχι μόνο λόγω του μεγάλου αριθμού μαθητών που συμμετείχαν, αλλά κυρίως λόγω της επιμονής τους στο να καταφέρουμε να έχουμε φτιάξει κάτι πλήρως λειτουργικό πριν την ολοκλήρωση του deadline. Πράγματι, αυτό το καταφέραμε και έτσι μπορέσαμε να συμμετάσχουμε στο Συνέδριο ACSTAC, εκεί όπου αντιληφθήκαμε πως υπάρχουν πολλοί συνομήλικοί μας με τους οποίους μοιραζόμαστε το ίδιο πάθος, αλλά και κοινές ανησυχίες και προβληματισμούς. Παιδιά τα οποία ταξίδεψαν πολλά χιλιόμετρα από κάθε μεριά της χώρας για να μας δείξουν τη δουλειά τους και να δουν τη δική μας. Παιδιά με μεγάλο ενδιαφέρον για τις Επιστήμες και τις εφαρμογές της για τη λύση προβλημάτων στον πραγματικό κόσμο. Παιδιά που μας έκαναν να νιώσουμε πιο δυνατοί και πιο αισιόδοξοι για το μέλλον.

Συμπεράσματα

Τα βασικά συμπεράσματα στα οποία καταλήξαμε έχουν να κάνουν κυρίως με τον τρόπο που εργαστήκαμε.

Σε project στα οποία συμμετέχουν πολλοί μαθητές, με διαφορετικά προγράμματα και υποχρεώσεις, είναι σημαντικό να εξετάζεται σε τακτά χρονικά διαστήματα η πορεία των εργασιών και να γίνονται αλλαγές στο πλάνο, στις αναθέσεις αλλά και στην τελική κατασκευή, έτσι ώστε η ολοκλήρωση του project να βρίσκει τις ομάδες με μία πλήρως λειτουργική κατασκευή, ακόμα και αν δεν έχει όλες τις δυνατότητες του αρχικού σχεδίου. Ειδικά σε ό,τι έχει να κάνει με project που απαιτείται και προγραμματισμός, η αβεβαιότητα αυξάνεται, καθώς δεν είναι πάντα σίγουρο ότι μια ομάδα θα έχει καταφέρει να γράψει λειτουργικό κώδικα στον χρόνο που είχε υπολογίσει να αφιερώσει.

Τέλος, είναι σημαντικό σε ένα τόσο απαιτητικό project να γίνεται μια δυνατή αρχή, έτσι ώστε να εντοπιστούν νωρίς οι δυσκολίες, οι παρανοήσεις και τα προβλήματα, τα οποία σίγουρα υπάρχουν αλλά είναι δύσκολο να προβλεφθούν κατά το στάδιο του σχεδιασμού, έτσι ώστε να υπάρχει ο χρόνος για να γίνουν προσαρμογές στο πλάνο ή/και στην τελική κατασκευή.

Ευχαριστίες

Κλείνοντας, θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε θερμά τους Καθηγητές – μέντορές μας για την ευκαιρία που μας έδωσαν, επειδή μας ηρεμούσαν όταν τα πράγματα δεν πήγαιναν καλά αλλά ταυτόχρονα δεν μας άφηναν να χαλαρώσουμε όταν τα πράγματα πήγαιναν καλά. Ακόμα, θα θέλαμε να συγχαρούμε όλους όσους εργάστηκαν για την οργάνωση του Συνεδρίου ACSTAC και να τους ευχαριστήσουμε για την τιμή που μας έκαναν να μας απονείμουν το Βραβείο STEAM. Το Βραβείο αυτό θα θέλαμε να το αφιερώσουμε σε όλα τα παιδιά που συμμετείχαν στο Συνέδριο και μοιράστηκαν με εμάς όχι απλά τους προβληματισμούς τους για το μέλλον αλλά τις λύσεις που προτείνουν, καθώς και στους Καθηγητές τους που τους έδωσαν τη δυνατότητα να ακουστούν και σε εμάς να τους ακούσουμε.

Μαθητές 1^ου Γυμνασίου του Κολλεγίου Ανατόλια

20167084@student.anatolia.edu.gr, 20187052@student.anatolia.edu.gr

Περίληψη

Στην εποχή της περιβαλλοντικής υποβάθμισης και της έλλειψης φυσικών πόρων, κρίνεται απαραίτητη η εφαρμογή νέων τεχνολογιών στην αρχιτεκτονική των κτιρίων. Εφαρμόζοντας την ήδη υπάρχουσα γνώση και έχοντας ως στόχο βιώσιμης ανάπτυξης τη φτηνή και καθαρή ενέργεια, δημιουργήσαμε ένα υπόσκαφο βιοκλιματικό σπίτι, το οποίο λειτουργεί μαζί με το φυσικό περιβάλλον κι όχι ενάντια σε αυτό. Τόσο το περιβαλλοντικό, όσο και το οικονομικό όφελος είναι απροσδόκητα μεγάλο με τη χρήση τοπικών και ανανεώσιμων υλικών, την εκμετάλλευση της γεωθερμίας, της ηλιακής ενέργειας και του φυσικού αερισμού. Επίσης, αξιοποιούμε το βρόχινο νερό, την κομποστοποίηση, τη συγκαλλιέργεια και τα οικόσιτα ζώα για την παραγωγή βιολογικών προϊόντων. Η ποιότητα ζωής σε ένα βιοκλιματικό σπίτι είναι ανώτερη σε σχέση με ένα συμβατικό. Ευελπιστούμε ότι θα υιοθετηθεί από μια μεγάλη μερίδα περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένων ανθρώπων.

Λέξεις-Κλειδιά: Περιβάλλον, Βιώσιμη Ανάπτυξη, Βιοκλιματικό Σπίτι

Περιγραφή ομάδας, τρόπος συνεργασίας, ανάθεση ρόλων 

Η ομάδα απαρτίζεται από τον Κωνσταντίνο Γεωργουλίδη και τον Βασίλη Γεωργουλίδη, οι οποίοι είναι μαθητές της Γ’ και Α’ Τάξης Γυμνασίου αντίστοιχα του Κολλεγίου Ανατόλια.

Το ενδιαφέρον μας για τις επιστήμες, αλλά και την τέχνη, είναι αμείωτο και διαφαίνεται μέσα από τη συμμετοχή μας σε προγράμματα CTY, σεμινάρια και διαγωνισμούς από πολύ μικρή ηλικία.

Το γεγονός ότι είμαστε αδέρφια ευνοεί τη συνεργασία, καθώς η μεταξύ μας επικοινωνία για την ανταλλαγή ιδεών και τη διευθέτηση πρακτικών ζητημάτων είναι άμεση και αδιάλειπτη.

Ο ρόλος και των δυο μας είναι πολυδιάστατος και ευέλικτος, ανάλογα με τις ανάγκες που προκύπτουν. Κινούμαστε ταυτόχρονα και παράλληλα στα παρακάτω επίπεδα: α) αναζήτηση πληροφοριών, β) συγκέντρωση υλικών, γ) κατασκευή μακέτας, δ) τρισδιάστατη αναπαράσταση της κατασκευής στον υπολογιστή και ε) προετοιμασία παρουσίασης στο μαθητικό συνέδριο ACSTAC.

Τα βήματα που ακολουθούμε είναι τα εξής:

1) πλοήγηση στο διαδίκτυο και άντληση πληροφοριών για τον βιοκλιματικό σχεδιασμό και τη βιοκλιματική αρχιτεκτονική (Κωνσταντίνος, Βασίλης)

2) σχεδίαση σκίτσου, προοπτικά σχέδια (Κωνσταντίνος)

3) αναζήτηση και συγκέντρωση υλικών: βάση/μακέτα, εργαλεία, υλικά κατασκευής (Κωνσταντίνος, Βασίλης)

4) τρισδιάστατη σχεδίαση του κτιρίου και του περιβάλλοντος χώρου για προβολή στον υπολογιστή (Βασίλης)

5) κατασκευή κτιρίου και περιβάλλοντος χώρου σε μακέτα (Κωνσταντίνος, Βασίλης)

6) οργάνωση και στήσιμο κατασκευής, υπολογιστή, πραγματικών αντικειμένων στον χώρο του συνεδρίου (Κωνσταντίνος, Βασίλης)

Εικόνα 1: Προσχέδιο βιοκλιματικού σπιτιού

Εικόνα 2: Τρισδιάστατη απεικόνιση

Πρόβλημα 

Στη σύγχρονη εποχή το περιβάλλον υποβαθμίζεται και η εξάντληση των φυσικών πόρων παγκοσμίως είναι ραγδαία. Η ζήτηση για νερό, τρόφιμα, έδαφος και ενέργεια θα συνεχίσει να αυξάνεται με αμείωτους ρυθμούς. Σταδιακά, η κατάσταση θα επιδεινωθεί και, σε συνδυασμό με την κλιματική αλλαγή, θα καταστήσει τους φυσικούς πόρους δυσεύρετους και ακριβούς.

Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους:

✓ 3 δισεκατομμύρια άνθρωποι στηρίζονται στα ορυκτά καύσιμα για τη θέρμανση και το μαγείρεμα

✓ 60% των εκπομπών του αερίου του θερμοκηπίου αντιπροσωπεύει η ενέργεια που συμβάλλει στην κλιματική αλλαγή

Καθώς οι παγκόσμιες οικονομίες αναπτύσσονται ταχύτατα, η υπερεκμετάλλευση των φυσικών πόρων αναμένεται να κορυφωθεί, έχοντας ως «φυσικό» επακόλουθο την αύξηση της πίεσης στο περιβάλλον, αλλά και την πρόκληση τοπικών συγκρούσεων.

Είναι, λοιπόν, επιτακτική η ανάγκη υποστήριξης και εφαρμογής νέων τεχνολογιών, με κύρια επιδίωξη την εύρεση οικονομικά βιώσιμων λύσεων που έχουν ως βάση τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Όσον αφορά την κατασκευή των κτιρίων, έχουν γίνει βήματα ως προς τη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ωστόσο για βέλτιστα αποτελέσματα είναι απαραίτητη η πλήρης εκμετάλλευσή τους. Απαιτούνται, με λίγα λόγια, αποδοτικότερες πρακτικές στον κατασκευαστικό τομέα για τη δημιουργία κτιρίων που εναρμονίζονται με το φυσικό περιβάλλον και βασίζονται στις αρχές της βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής.

Περιγραφή ιδέας / λύσης

 Στόχος μας είναι η κατασκευή μιας μακέτας/μικρογραφίας ενός βιοκλιματικού σπιτιού και του περιβάλλοντος χώρου με απλά υλικά. Το ζητούμενο είναι να αναδείξουμε πως η κατασκευή μας συμβάλλει στον 7ο Παγκόσμιο Στόχο Βιώσιμης Ανάπτυξης «Φτηνή και Καθαρή Ενέργεια».

Το σπίτι που κατασκευάζουμε είναι υπόσκαφο. Διατηρούμε τη φυσικότητα του τοπίου και μειώνουμε σχεδιαστικά τις ενεργειακές ανάγκες, καταναλώνοντας ενέργεια που δεν ξεπερνά τις 120 kwh/m² τον χρόνο. Στο βιοκλιματικό μας σπίτι χρησιμοποιούνται παθητικά συστήματα που αξιοποιούν την ηλιακή ενέργεια και τον φυσικό αερισμό: μεγάλα ανοίγματα και διάδρομοι, υπαίθρια και καλυμμένα με φεγγίτες αίθρια, καθώς και μεγάλα παράθυρα στον Νότο, παρέχουν φως, θέρμανση και αερισμό στο εσωτερικό του σπιτιού.

Ο προσανατολισμός του σπιτιού είναι σημαντικός. Στη νότια πλευρά, που δέχεται την ηλιακή ακτινοβολία, βρίσκονται τα δωμάτια που χρειάζονται φως, ενώ στη βόρεια είναι οι χώροι όπου το φως δεν είναι απαραίτητο, για παράδειγμα υπνοδωμάτια και αποθήκες.

Η σκίαση και η μόνωση του σπιτιού επιτυγχάνεται από τη φύτευση φυλλοβόλων δέντρων στον Νότο και αειθαλών στον Βορρά, αλλά και από την κάλυψη της οροφής με βλάστηση, όπως φυτά, χόρτα και μικρά δέντρα.

Οι γραμμές του υπόσκαφου είναι λιτές και «καθαρές», καθώς θέλουμε να περάσουμε το μήνυμα της οικολογικής συνείδησης και της φυσικής ομορφιάς.

Τα υλικά που θα χρησιμοποιήσουμε για την κατασκευή είναι «φυσικά» οικονομικά:

✓ ξύλο μπάλσα, οδοντογλυφίδες, ξύλα για σουβλάκια, φελλός (για αποτύπωση υφών φυσικού ξύλου)

✓ χαρτί (οντουλέ, γκοφρέ, κανσόν, αφρώδες, τσόχα), κουτιά

✓ ζελατίνες, πλαστικά κουτιά

✓ σπάγκος

✓ φελιζόλ, αφρολέξ

✓ αλουμίνιο, σύρμα, μαγνήτες

✓ πέτρες, χαλίκια, θάμνοι, δέντρα, καλάμια

✓ κόλλα (λευκή, υγρή, stick, άμεσης κόλλησης), τέμπερες

✓εργαλεία: ψαλίδι, κοπίδι, τσιμπίδα, πένσα

Εικόνα 3: Πρόσοψη βιοκλιματικού σπιτιού

Αντίκτυπος στην κοινότητα / σύνδεση επιστήμης με κοινωνική προσφορά

 Η βασική ιδέα είναι να κατασκευάσουμε μία υπόσκαφη κατοικία σε επιλεγμένο οικόπεδο στη Θέρμη εκμεταλλευόμενοι τη γεωθερμία, την ηλιοφάνεια και το ήπιο κλίμα. Θεωρούμε ότι μια υπόσκαφη κατασκευή ανταποκρίνεται στις ανάγκες μιας κοινότητας που στηρίζεται στις αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης και καινοτομίας.  Αξίζει να σημειωθεί ότι υπόσκαφα οικήματα δε συναντώνται στην ευρύτερη περιοχή.

Η κατασκευή ενός υπόσκαφου μπορεί να είναι λίγο πιο ακριβή από αυτήν ενός συμβατικού σπιτιού λόγω της αναγκαιότητας στεγάνωσης (προστασία από εισροή υδάτων, σταθεροποίηση εδάφους, διάβρωση). Ωστόσο, η εξοικονόμηση ενέργειας σε βάθος χρόνου και οι καλύτερες συνθήκες διαβίωσης αντισταθμίζουν το αρχικό κόστος, κάτι το οποίο πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη.

Τα πλεονεκτήματα είναι:

1) ελάχιστη κατανάλωση ενέργειας από την εκμετάλλευση των σταθερών θερμοκρασιών εδάφους (12^ο-14^ο C) και αέρα (20^ο C)

2) ανακύκλωση αέρα και απαλλαγή από υγρασία με τη δημιουργία περιμετρικών διαδρόμων και ανοιγμάτων

3)  προστασία από θόρυβο, σκόνη, φωτιά, ακραία καιρικά φαινόμενα

4)  μηδαμινή συντήρηση με την κατάλληλη επιλογή υλικών κατασκευής και μονώσεων

5) ευνοϊκές ρυθμίσεις και διπλασιασμός επιτρεπόμενης δόμησης

Η κατασκευή υπόσκαφων σπιτιών στην εποχή της ανεξέλεγκτης και άναρχης δόμησης μπορεί να προσφέρει λύσεις σε προβλήματα που αφορούν τον πραγματικό κόσμο και να γίνει ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην επιστημονική γνώση, την πράσινη προσέγγιση και την κοινωνική υπευθυνότητα.

Εξέλιξη ιδέας

 Η υπόσκαφη κατοικία είναι συνυφασμένη με την αρχή του ανθρώπινου πολιτισμού. Μπορεί να ενσωματωθεί στο τοπίο και να μειώσει το οπτικό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

Η ποιότητα ζωής σε ένα βιοκλιματικό σπίτι είναι ανώτερη σε σχέση με ένα συμβατικό που είναι εφοδιασμένο με συσκευές αερισμού, ψύξης και θέρμανσης. Η δική μας κατασκευή θα καταναλώνει ελάχιστη ενέργεια και θα βασίζεται στις αρχές της οικονομίας και της οικολογίας. Θα έχει ηλιακούς συλλέκτες, αίθρια, οροφή με φυτά, δέντρα και παγκάκια (στοιχεία ρεαλισμού).

Το βρόχινο νερό θα θερμαίνεται από τα φωτοβολταϊκά και με σωλήνες (καλαμάκια) θα διοχετεύεται σε μια δεξαμενή, η οποία μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως πισίνα -θα προσθέσουμε πλακάκια (ψηφίδες) και νερό. Το νερό της δεξαμενής μπορεί να αξιοποιηθεί στο ντουζ, στο πλύσιμο των πιάτων και στο πότισμα των φυτών.

Σε κάδους κομποστοποίησης, τα οργανικά υπολείμματα της κουζίνας και τα φυτικά του κήπου θα μετατρέπονται σε λίπασμα που θα χρησιμοποιείται στον κήπο, αποφεύγοντας, έτσι, τη χρήση χημικών λιπασμάτων.

Η συγκαλλιέργεια ελαιόδεντρων με ποώδη φυτά, αρωματικά και βρώσιμα, για παράδειγμα ρεβίθια που παρέχουν στο έδαφος άζωτο, θα μειώσει το κόστος και τις ανάγκες σε λιπάσματα, θα προστατεύσει το έδαφος και το νερό από τη ρύπανση και θα παράγει υψηλής αξίας προϊόντα με σεβασμό στο περιβάλλον.

Η ιδέα ενός υπόσκαφου σπιτιού στην εποχή μας είναι νεωτεριστική και συγχρόνως υλοποιήσιμη. Μπορεί να οδηγήσει σε ανάπτυξη, τόσο σε τοπικό, όσο και παγκόσμιο επίπεδο.

Ευελπιστούμε ότι θα υιοθετηθεί από μια μεγάλη μερίδα περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένων πολιτών, οι οποίοι θα επιδείξουν κοινωνική υπευθυνότητα απέναντι στις σύγχρονες και μελλοντικές γενιές.

 Εικόνα 4: Κομποστοποίηση, συγκαλλιέργεια

   Εικόνα 5: Φυσικά υλικά

Ευχαριστίες

Ευχαριστούμε το Κολλέγιο Ανατόλια που μας έδωσε τη δυνατότητα να παρουσιάσουμε την εργασία-κατασκευή μας στο 11^ο Μαθητικό Συνέδριο Επιστήμης & Τεχνολογίας ACSTAC. Η κατασκευή απέσπασε το βραβείο Βιώσιμης Αρχιτεκτονικής (Τίτλος: “Naturally Home”, Βραβείο: “Sustainable Architecture”).

Ιδιαίτερες ευχαριστίες στην καθηγήτρια Τεχνολογίας και μέντορά μας Λία Χατζηνάσιου για την αδιάλειπτη καθοδήγησή της καθ’ όλη τη διάρκεια της εκπόνησης της μελέτης και κατασκευής.

Αναφορές

“Βιοκλιματική Αρχιτεκτονική.” Ανακαίνιση Σπιτιού, Sotiris Efthymiou, 16 Oct. 2023. https://anakainisisspitiou.gr/architektoniki/vioklimatiki-architektoniki/

“Υπόσκαφα – ESHA.” ESHA, 21 May 2025.  https://esha.gr/yposkafa/

Creative, and Ειδήσεις για την Οικονομία | newmoney. “H ιστορία πίσω από την εντυπωσιακή υπόσκαφη κατοικία της Αντιπάρου | Ειδήσεις για την Οικονομία | Newmoney.” Ειδήσεις για την Οικονομία | Newmoney, 4 Dec. 2022. https://shorturl.at/L7iDF

In Action for a better world. “ΦΘΗΝΗ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ – 17 ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΙ ΣΤΟΧΟΙ – in Action.” In Action, 22 July 2019. https://shorturl.at/TG5Rg

Monosystems. “Χαλαζιακό Δάπεδο | Υλικά και Εφαρμογή – MonoSystems.” MonoSystems, 28 June 2021. https://www.monosystems.gr/xalaziako-dapedo/

Olivenews, and olivenews. “Η συγκαλλιέργεια ελιάς με άγριο σπαράγγι: μια καλή γεωργική πρακτική για περισσότερο εισόδημα.” Olivenews.gr, 8 Aug. 2022. https://shorturl.at/MOett

ypaithros.gr. “Καλλιέργεια ελιάς: Μόνη ή με συγκαλλιέργεια”; Ypaithros.gr, 22 May 2018. https://www.ypaithros.gr/kalliergeia-elias-moni-h-sigkaliergia/

Παράρτημα

Βίντεο κατασκευής 1.

Βίντεο κατασκευής 2.

¹nadiaklapsinou26@gmail.com, ²marpapadaki.her@gmail.com

Επιβλέπουσα: Κορακάκη Ελένη³ Εκπαιδευτικός Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης (ΠΕ04 & ΠΕ86), Υποψήφια Διδάκτορας

³korakaki2012@gmail.com

^1,2,3 Πρότυπο Γενικό Λύκειο Ηρακλείου Κρήτης

Περίληψη

Η παρούσα ερευνητική εργασία στοχεύει στην ενεργή εμπλοκή των μελών της σχολικής κοινότητας σε ζητήματα βιώσιμης ανάπτυξης και στην ευαισθητοποίησή τους αναφορικά με τις αρχές της κυκλικής οικονομίας. Η μελέτη αναπτύχθηκε σε δύο βασικούς άξονες: αφενός τη διερεύνηση εναλλακτικών τρόπων αξιοποίησης μη βρώσιμου και υποβαθμισμένης ποιότητας ελαιολάδου και αφετέρου την πραγματοποίηση στατιστικής έρευνας για την ανίχνευση πιθανών μεταβολών στη στάση ζωής των μελών της σχολικής κοινότητας προς μια πιο περιβαλλοντικά φιλική προσέγγιση, μέσω της συμμετοχής τους σε δράσεις περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης.

Αρχικά πραγματοποιήθηκε σειρά πειραματικών διαδικασιών για την παραγωγή προϊόντων μέσω ανακύκλωσης ή επαναχρησιμοποίησης ελαιολάδου, όπως βιοκαύσιμα, καλλυντικά και λιπάσματα. Στη συνέχεια ακολούθησε διάχυση των παραγόμενων προϊόντων στη σχολική κοινότητα και αξιολόγησή τους από τους χρήστες. Στο τελικό στάδιο της έρευνας σχεδιάστηκε και διανεμήθηκε ερωτηματολόγιο με σκοπό τη διερεύνηση της πρόθεσης χρήσης προϊόντων με ελάχιστο ή μηδενικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

Τα αποτελέσματα της έρευνας κρίνονται ικανοποιητικά, καθώς αναδεικνύουν τη δυνατότητα πολλαπλών εφαρμογών του μη βρώσιμου ελαιολάδου στην καθημερινή ζωή, με θετικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Παράλληλα, η ανάλυση των ερωτηματολογίων καταδεικνύει την ενίσχυση του ενδιαφέροντος των συμμετεχόντων για την πράσινη εκπαίδευση και την υιοθέτηση μιας πιο οικολογικής στάσης ζωής.

 Λέξεις-κλειδιά: ανακύκλωση ελαιολάδου, προϊόντα βιολογικής προέλευσης, ενίσχυση οικολογικής συνείδησης.

 ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σημαντικές ποσότητες ελαιολάδου από οικιακή χρήση, καθώς και μη βρώσιμου ελαιολάδου υποβαθμισμένης ποιότητας, απορρίπτονται ετησίως στο περιβάλλον, προκαλώντας σοβαρές επιπτώσεις στα χερσαία και υδάτινα οικοσυστήματα. Η ανεξέλεγκτη διάθεση αποβλήτων ελαιοπαραγωγής σε εδάφη και καλλιέργειες οδηγεί στην υποβάθμιση της ποιότητας του εδάφους, την καταστροφή της βλάστησης, τη ρύπανση των υπόγειων και επιφανειακών υδάτων και, κατ’ επέκταση, στη μείωση της βιοποικιλότητας και την απειλή ορισμένων ειδών με εξαφάνιση.

Η διαχείριση των αποβλήτων ελαιολάδου αποτελεί κρίσιμο περιβαλλοντικό ζήτημα, ιδίως σε χώρες με έντονη ελαιοπαραγωγική δραστηριότητα, όπως η Ελλάδα. Στο πλαίσιο της βιώσιμης ανάπτυξης και της κυκλικής οικονομίας, η αναζήτηση εναλλακτικών τρόπων αξιοποίησης του μη βρώσιμου ελαιολάδου καθίσταται αναγκαία, τόσο για τη μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων όσο και για την ανάδειξη νέων εφαρμογών με κοινωνικό και οικονομικό όφελος.

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Σύμφωνα με επιστημονικά δεδομένα, η συνολική ποσότητα επεξεργασμένων ελαίων και λιπών που απορρίπτεται στα αποχετευτικά συστήματα των επτά μεγαλύτερων ελληνικών πόλεων ανέρχεται σε περίπου 31.890 τόνους ετησίως. Από αυτή την ποσότητα, εκτιμάται ότι το 60% δεν τυγχάνει ορθής διαχείρισης, με αποτέλεσμα να καταλήγει στο περιβάλλον μέσω του αποχετευτικού δικτύου, προκαλώντας σοβαρά περιβαλλοντικά και τεχνικά προβλήματα.

Πιο συγκεκριμένα, το απορριπτόμενο ελαιόλαδο καταλήγει είτε σε βιολογικές μονάδες επεξεργασίας λυμάτων είτε απευθείας στον υδροφόρο ορίζοντα. Στην πρώτη περίπτωση, η παρουσία ελαίων και λιπών επηρεάζει αρνητικά τη λειτουργία των εγκαταστάσεων επεξεργασίας λυμάτων, αυξάνοντας σημαντικά το κόστος συντήρησης και αποκατάστασης των αποχετευτικών συστημάτων, λόγω αποφράξεων και της ανάγκης διαχωρισμού των ελαίων από το υπόλοιπο φορτίο των λυμάτων.

Σε περιπτώσεις όπου τα έλαια καταλήγουν σε επιφανειακά ή υπόγεια ύδατα, η τοξικότητά τους συμβάλλει στη ρύπανση του νερού και στην πρόκληση φαινομένων ανοξίας στην επιφάνειά του, γεγονός που επηρεάζει αρνητικά τους υδρόβιους οργανισμούς και θέτει σε κίνδυνο τη δημόσια υγεία (Αγγελίδου, 2015).

ΜΕΘΟΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η παρούσα έρευνα υλοποιήθηκε σε διακριτά στάδια. Στο αρχικό στάδιο πραγματοποιήθηκε βιβλιογραφική διερεύνηση και αναζήτηση εναλλακτικών μεθόδων αξιοποίησης του μη βρώσιμου ελαιολάδου για την παραγωγή νέων προϊόντων στους τομείς: (α) των βιολογικών καλλυντικών, (β) των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και (γ) της γεωπονίας.

Στο δεύτερο στάδιο ακολούθησε η πειραματική εφαρμογή διαδικασιών ανακύκλωσης και επαναχρησιμοποίησης ελαιολάδου, με σκοπό την παραγωγή προϊόντων στους προαναφερθέντες τομείς. Τα παραγόμενα προϊόντα αξιολογήθηκαν ως προς τη λειτουργικότητα και τη δυνητική χρηστικότητά τους.

Στο επόμενο στάδιο πραγματοποιήθηκε η διάθεση των παραγόμενων προϊόντων στα μέλη της σχολικής κοινότητας, με στόχο την ενεργή συμμετοχή τους σε πρακτικές κυκλικής οικονομίας και την εξοικείωσή τους με περιβαλλοντικά φιλικές εφαρμογές στην καθημερινή ζωή.

Το τελικό στάδιο της έρευνας περιλάμβανε τον σχεδιασμό και τη διανομή ερωτηματολογίου, με σκοπό τη διερεύνηση της πιθανής μεταβολής της στάσης και της πρόθεσης των μελών της σχολικής κοινότητας απέναντι σε έναν πιο βιώσιμο τρόπο ζωής. Τα συλλεχθέντα δεδομένα αναλύθηκαν με τη χρήση βασικών στατιστικών μεθόδων.

Πειραματική διαδικασία

 Παρασκευή βιολογικών καλλυντικών.

Η πειραματική διαδικασία περιλάμβανε την παραγωγή, στο σχολικό εργαστήριο, αιθέριων ελαίων και φυτικών αλοιφών με πρώτες ύλες ελαιόλαδο κατώτερης ποιότητας και βότανα προερχόμενα από τον σχολικό κήπο. Στη διαδικασία συνδυάστηκαν παραδοσιακές μέθοδοι επεξεργασίας με σύγχρονες πρακτικές, ενώ τα παραγόμενα προϊόντα αξιολογήθηκαν ως προς τα ποιοτικά τους χαρακτηριστικά, με στόχο τη βελτίωσή τους.

Για την παρασκευή των αιθέριων ελαίων εφαρμόστηκε η τεχνική της εκχύλισης, κατά την οποία τμήματα της στερεάς φάσης (φύλλα βοτάνων) τοποθετήθηκαν εντός της υγρής φάσης (ελαιόλαδο). Μέσω ήπιας σύνθλιψης επιτεύχθηκε η διάλυση των αιθέριων ελαίων στο ελαιόλαδο, τα οποία στη συνέχεια διαχωρίστηκαν από τις αδιάλυτες στερεές ουσίες, όπως παρουσιάζεται στο Σχήμα 1.

Σχήμα 1: Πειραματική διαδικασία παρασκευής αιθέριων ελαίων με την τεχνική της εκχύλισης.

Για την παρασκευή φυτικών αλοιφών χρησιμοποιήθηκαν κερί μέλισσας, ελαιόλαδο κατώτερης ποιότητας και αιθέρια έλαια, σύμφωνα με τη διαδικασία που απεικονίζεται στο Σχήμα 2.

Σχήμα 2: Πειραματική διαδικασία παρασκευής φυτικών αλοιφών.

Παρασκευή βιοντίζελ και σύγκριση ιδιοτήτων με συμβατικά καύσιμα

Το βιοντίζελ αποτελεί βιοκαύσιμο προερχόμενο από εστέρες λιπαρών οξέων φυτικής προέλευσης (Λιοδάκης, 2018) το οποίο, σε σύγκριση με το συμβατικό πετρελαϊκό ντίζελ, είναι μη τοξικό, βιοαποικοδομήσιμο και παρουσιάζει υψηλότερο σημείο ανάφλεξης. Σκοπός του παρόντος σταδίου ήταν η παρασκευή βιοντίζελ και η σύγκρισή του με συμβατικά καύσιμα ως προς επιλεγμένα ποιοτικά χαρακτηριστικά.

Η παραγωγή του βιοντίζελ πραγματοποιήθηκε μέσω της μετεστεροποίησης των τριγλυκεριδίων, με πρώτη ύλη ελαιόλαδο προερχόμενο από οικιακή χρήση. Στη συνέχεια διεξήχθησαν πειραματικές διαδικασίες σύγκρισης των ιδιοτήτων του παραγόμενου βιοντίζελ με ντίζελ κίνησης και πετρέλαιο, ως προς τα παραπροϊόντα της καύσης και το ενεργειακό τους περιεχόμενο. Τα πειράματα που αφορούν τα παραπροϊόντα της καύσης παρουσιάζονται στο Σχήμα 3.

Σχήμα 3: Σύγκριση παραπροϊόντων καύσης βιοντίζελ και συμβατικού πετρελαίου. Στο αριστερό δοχείο περιέχεται πετρέλαιο, ενώ στο δεξί βιοντίζελ..

Παραλαβή και αξιοποίηση γλυκερίνης ως υποπροϊόν

Κατά την πειραματική διαδικασία παρασκευής του βιοντίζελ σχηματίστηκαν δύο διακριτές στιβάδες. Η ανώτερη στιβάδα αντιστοιχούσε στο βιοντίζελ, ενώ η κατώτερη στη γλυκερίνη, λόγω της μεγαλύτερης πυκνότητάς της, όπως απεικονίζεται στο Σχήμα 4.

Σχήμα 4: Σχηματισμός δύο διακριτών στιβάδων κατά τη διαδικασία της μετεστεροποίησης (βιοντίζελ και γλυκερίνη).

Η παραγόμενη γλυκερίνη καθαρίστηκε από ανεπιθύμητες ουσίες και στη συνέχεια αξιοποιήθηκε ως λίπασμα στην καλλιέργεια κηπευτικών φυτών, όπως απεικονίζεται στο Σχήμα 5.

Σχήμα 5: Αξιοποίηση γλυκερίνης ως λίπασμα σε φυτά. Στο δεξί φυτό έχει προστεθεί γλυκερίνη, ενώ στο αριστερό όχι.

Στατιστική Ανάλυση

Το δεύτερο μέρος της έρευνας περιλάμβανε τη διεξαγωγή στατιστικής μελέτης με στόχο την καταγραφή του ενδιαφέροντος της σχολικής κοινότητας σχετικά με την πράσινη διαχείριση των πόρων και τη διερεύνηση πιθανών μεταβολών στη στάση ζωής των συμμετεχόντων προς έναν πιο βιώσιμο τρόπο ζωής, μέσω της συμμετοχής τους σε δράσεις περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης.

Για τον σκοπό αυτό σχεδιάστηκε ερωτηματολόγιο, το οποίο περιλάμβανε ερωτήσεις σχετικά με: (α) την αξιολόγηση των προϊόντων που παρασκευάστηκαν στο εργαστήριο, (β) την αντίληψη των συμμετεχόντων ως προς την ωφελιμότητα των παραγόμενων προϊόντων και (γ) τη στάση τους απέναντι σε προϊόντα με μηδενικό ή ελάχιστο περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Τα αποτελέσματα της παρούσας έρευνας προέκυψαν τόσο από την πειραματική διαδικασία παραγωγής και αξιολόγησης προϊόντων όσο και από τη στατιστική ανάλυση των δεδομένων που συλλέχθηκαν μέσω ερωτηματολογίου.

Πειραματικά αποτελέσματα

Η αξιοποίηση μη βρώσιμου και υποβαθμισμένης ποιότητας ελαιολάδου οδήγησε στην επιτυχή παραγωγή βιολογικών καλλυντικών, βιοντίζελ και φυτικού λιπάσματος, αποδεικνύοντας τη δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης του συγκεκριμένου αποβλήτου σε εφαρμογές με πρακτική αξία. Τα παραγόμενα αιθέρια έλαια και οι φυτικές αλοιφές παρουσίασαν ικανοποιητικά ποιοτικά χαρακτηριστικά, όπως ευχάριστα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά και καλή συνοχή, ενώ κρίθηκαν κατάλληλα για περαιτέρω βελτίωση και χρήση.

Το παραγόμενο βιοντίζελ εμφάνισε λειτουργικά χαρακτηριστικά συγκρίσιμα με τα συμβατικά καύσιμα, ενώ τα πειράματα καύσης ανέδειξαν διαφοροποιήσεις στα παραπροϊόντα της καύσης, με μειωμένο περιβαλλοντικό αποτύπωμα σε σύγκριση με το συμβατικό πετρέλαιο. Παράλληλα, η γλυκερίνη που προέκυψε ως υποπροϊόν αξιοποιήθηκε επιτυχώς ως φυτικό λίπασμα, συμβάλλοντας στη βελτίωση της ανάπτυξης των καλλιεργούμενων φυτών.

Αποτελέσματα στατιστικής έρευνας

Η ανάλυση των δεδομένων του ερωτηματολογίου κατέδειξε αυξημένο ενδιαφέρον των μελών της σχολικής κοινότητας για την πράσινη διαχείριση πόρων και την υιοθέτηση περιβαλλοντικά φιλικών πρακτικών. Οι συμμετέχοντες αξιολόγησαν θετικά τα παραγόμενα προϊόντα και εξέφρασαν υψηλή πρόθεση χρήσης προϊόντων με ελάχιστο ή μηδενικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα, ιδιαίτερα μετά την άμεση εμπλοκή τους στις πειραματικές και εκπαιδευτικές δράσεις.

ΣΥΖΗΤΗΣΗ

Τα αποτελέσματα της έρευνας επιβεβαιώνουν ότι το μη βρώσιμο ελαιόλαδο μπορεί να αποτελέσει πολύτιμη πρώτη ύλη στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας, μετατρεπόμενο από περιβαλλοντικό απόβλητο σε χρήσιμο πόρο. Η επιτυχής παραγωγή καλλυντικών, βιοκαυσίμων και λιπασμάτων καταδεικνύει τη δυνατότητα εφαρμογής απλών και χαμηλού κόστους διαδικασιών σε εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, με πολλαπλά περιβαλλοντικά και παιδαγωγικά οφέλη.

Παράλληλα, η ενεργή συμμετοχή της σχολικής κοινότητας στις πειραματικές διαδικασίες και στη διάχυση των προϊόντων φαίνεται να συνέβαλε ουσιαστικά στη διαμόρφωση θετικότερης στάσης απέναντι σε ζητήματα βιωσιμότητας και οικολογικής συμπεριφοράς. Τα ευρήματα της στατιστικής ανάλυσης συνάδουν με τη διεθνή βιβλιογραφία, σύμφωνα με την οποία η βιωματική εκπαίδευση και η άμεση εμπλοκή σε πρακτικές περιβαλλοντικής διαχείρισης ενισχύουν την περιβαλλοντική συνείδηση και την πρόθεση αλλαγής συμπεριφοράς.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η παρούσα ερευνητική εργασία ανέδειξε τη δυνατότητα αξιοποίησης μη βρώσιμου και υποβαθμισμένης ποιότητας ελαιολάδου ως πρώτης ύλης για την παραγωγή προϊόντων στους τομείς της κοσμετολογίας, της ενέργειας και της γεωπονίας, στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας και της βιώσιμης ανάπτυξης.

Όσον αφορά τα βιολογικά καλλυντικά, τα παραγόμενα προϊόντα παρουσίασαν ιδιαίτερα θετικά χαρακτηριστικά, τα οποία συνδέονται με τη φυσική τους σύσταση και την απουσία συνθετικών χημικών ουσιών. Η χρήση ελαιολάδου, γνωστού για τις αναπλαστικές και επουλωτικές του ιδιότητες, σε συνδυασμό με φυτικά εκχυλίσματα, συνέβαλε στην καλή απορρόφηση των σκευασμάτων και στη μείωση του κινδύνου εμφάνισης δερματικών ερεθισμών. Η αποτελεσματικότητα και η αποδοχή των παραγόμενων καλλυντικών επιβεβαιώθηκαν και μέσω των απαντήσεων των χρηστών στο ερωτηματολόγιο.

Η σύγκριση του παραγόμενου βιοντίζελ με το συμβατικό ντίζελ κίνησης έδειξε ότι τα δύο καύσιμα παρουσιάζουν παρόμοιο ενεργειακό περιεχόμενο, με το βιοντίζελ να υπολείπεται ελάχιστα, γεγονός που καταδεικνύει ότι η χρήση του δεν συνεπάγεται απώλεια ενεργειακής απόδοσης. Παρά τα ζητήματα που ενδέχεται να προκύψουν σε σχέση με την οξειδωτική σταθερότητα και την υγροσκοπική του συμπεριφορά, τα προβλήματα αυτά θεωρούνται διαχειρίσιμα μέσω κατάλληλων πρακτικών αποθήκευσης και χρήσης.

Ιδιαίτερα σημαντικό εύρημα αποτελεί η σαφής υπεροχή του βιοντίζελ ως προς τα παραπροϊόντα της καύσης, καθώς σύμφωνα με τη βιβλιογραφία παρατηρείται σημαντική μείωση των εκπομπών CO και CO₂ σε σύγκριση με τα συμβατικά καύσιμα (Tyson, 2001), γεγονός που επιβεβαιώθηκε και πειραματικά στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας.

Η αξιοποίηση της γλυκερίνης, ως υποπροϊόν της παραγωγής βιοντίζελ, ανέδειξε επιπλέον περιβαλλοντικά οφέλη, καθώς η χρήση της ως εδαφοβελτιωτικό συνέβαλε στη συγκράτηση υγρασίας, στην ενίσχυση της μικροβιακής δραστηριότητας του εδάφους και, σε μικρές ποσότητες, στην ανάπτυξη του ριζικού συστήματος των φυτών.

Συνολικά, τα παραγόμενα προϊόντα παρουσίασαν πολύ καλά ποιοτικά χαρακτηριστικά και μηδενικό ή ελάχιστο περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Παράλληλα, τα αποτελέσματα της στατιστικής έρευνας ανέδειξαν τον θετικό αντίκτυπο της ερευνητικής παρέμβασης στη στάση ζωής και τη συμπεριφορά των συμμετεχόντων. Ειδικότερα, η καθολική θετική αξιολόγηση των προϊόντων, η υψηλή πρόθεση επαναγοράς και σύστασής τους, καθώς και η αυξημένη πρόθεση κατανάλωσης οικολογικών προϊόντων, καταδεικνύουν την αποτελεσματικότητα της βιωματικής προσέγγισης.

Τα ευρήματα της μελέτης είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά, καθώς αποδεικνύουν ότι η προώθηση της βιωσιμότητας και της κυκλικής οικονομίας μπορεί να ξεκινήσει αποτελεσματικά από το σχολικό περιβάλλον, λειτουργώντας ως μοχλός διαμόρφωσης περιβαλλοντικά υπεύθυνων στάσεων και πρακτικών με προοπτική επέκτασης στην ευρύτερη κοινωνία

ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Αγγελίδου, Μ. (2015). Σύγχρονες πόλεις και περιβαλλοντική κοινωνική υπευθυνότητα: Σχεδιασμός ενός ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος διαχείρισης χρησιμοποιημένων μαγειρικών ελαίων, Κεφάλαιο 1.3 (Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία). Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.

Λιοδάκης Σ, Γάκης Δ., Θεοδωρόπουλός Δ., Θεοδωρόπουλος Π., Κάλλης, Α. (2018), Χημεία Β΄Λυκείου Γενικής Παιδείας, Διόφαντος

Tyson, K.S., (2001).  Biodiesel: Handling and Use Guidelines, US National Renewable Energy Laboratory, Golden, CO, Ανακτήθηκε στις 25 Δεκεμβρίου 2025 από τη διεύθυνση:   https://afdc.energy.gov/files/u/publication/biodiesel_handling_use_guide.pdf

siafikoumelina@gmail.com ¹, mariaalex.spais@gmail.com ², m.spingou@e-ursulines.gr ³, a.sotiropoulou@e-

ursulines.gr ⁴, demietsakou@gmail.com ⁵

Επιβλέπουσες Καθηγήτριες: Ξενοπούλου Δήμητρα⁶, Νικολοπούλου Έλενα7 Καθηγήτρια Βιολογίας M.Sc⁶ , Καθηγήτρια Βιολογίας Ph.D⁷ Ελληνογαλλική Σχολή Ουρσουλινών

dxenopoulou@gmail.com ⁶, elena.nikolopoyloy@gmail.com ⁷

Τοποθετούμε τα ηλεκτρόδια σιδήρου στην κυψέλη. 6. Παίρνουμε μετρήσεις της τάσης αμέσως και της έντασης μετά από 10 λεπτά.

Το παραπάνω πειραματικό πρωτόκολλο εφαρμόζεται χρησιμοποιώντας ως υπόστρωμα και μαλτόζη. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας καταγράφονται η παραγόμενη τάση και το ρεύμα και η επίδραση σε αυτά παραμέτρων όπως η θερμοκρασία, το pH και η συγκέντρωση γλυκόζης ή μαλτόζης. Οι πειραματικές μετρήσεις πραγματοποιήθηκαν 4 φορές, χρησιμοποιώντας 2 διαφορετικές συγκεντρώσεις βιοκαταλύτη και δύο είδη υποστρώματος (γλυκόζη / μαλτόζη) σε 2 διαφορετικές συγκεντρώσεις αντίστοιχα, ακολούθησε στατιστική επεξεργασία των δεδομένων και διαγραμματική ανάλυση των αποτελεσμάτων με χρήση της γλώσσας προγραμματισμού Python.

Αποτελέσματα

Μελέτη της οξειδοαναγωγικής δραστηριότητας της μαγιάς (1ο πείραμα)

Σε θερμοκρασία διαλύματος της μαγιάς θ=22°C, ο χρόνος αποχρωματισμού (Εικόνα 4 – Παράρτημα) είναι t=30min, ενώ όταν η θερμοκρασία αυξήθηκε (θ=30°C) ο αντίστοιχος χρόνος αποχρωματισμού μειώθηκε σημαντικά (t=2min). Σε θερμοκρασία θ=40°C παρατηρήθηκε άμεσος αποχρωματισμός (Πίνακας 2 – Παράρτημα).

Σχεδιασμός και κατασκευή ενός πειραματικού μοντέλου MFC, μέτρηση τάσης και έντασης ρεύματος (2ο πείραμα)

Η χρήση γλυκόζης (2,5g) ως υπόστρωμα έδωσε μέση τάση 131,75 mV και μέσο ρεύμα έντασης 11,3975 mA, σε 4 επαναλαμβανόμενες μετρήσεις (Πίνακας 3 – Παράρτημα). Η αύξηση της ποσότητας της γλυκόζης (8g) οδήγησε σε αυξημένες μέσες τιμές τάσης και έντασης του ρεύματος που μετρήθηκε (190,25 mV και 17,0125 mA αντίστοιχα). Η χρήση μαλτόζης, ως υπόστρωμα, ίσης ποσότητας, ενός δισακχαρίτη αποτελούμενο από δύο μόρια γλυκόζης, έδωσε χαμηλότερες τιμές τάσης και έντασης ρεύματος, συγκριτικά με τη γλυκόζη. Τα αποτελέσματα των μετρήσεων παρουσιάζονται αναλυτικά στο Διάγραμμα 1 (Παράρτημα).

Συζήτηση

Ο χρόνος αποχρωματισμού του μπλε του μεθυλενίου είναι μικρότερος σε θερμοκρασία 30 – 40°C, γιατί σε αυτό το εύρος θερμοκρασιών εντοπίζεται η βέλτιστη για το μεταβολισμό της γλυκόζης θερμοκρασία. Η διαφορά δυναμικού που παρατηρείται οφείλεται στη μεταβολική δραστηριότητα της ζύμης στην άνοδο. Όσο μειώνεται η συγκέντρωση του υποστρώματος στην άνοδο και το pH μειώνεται, με αποτέλεσμα η μεταβολική δραστηριότητα να περιορίζεται και η τάση να μειώνεται. Oι φυσαλίδες που παρατηρούνται είναι το παραγόμενο CO2. Η αντικατάσταση του υποστρώματος (γλυκόζη à μαλτόζη) οδηγεί σε μείωση της τάσης και της έντασης του ρεύματος, συνεπώς και της συνολικής ενεργειακής απόδοσης, καθώς απαιτείται η υδρόλυσή της, με ενζυματική δράση της μαλτάσης, η οποία παράγεται από τη μαγιά, ώστε να είναι διαθέσιμη για χρήση από το ζυμομύκητα. Η υδρόλυση απαιτεί περισσότερο χρόνο και ενέργεια, καθώς η διαθεσιμότητα της γλυκόζης είναι πιο αργή. Τα αποτελέσματα παρουσιάζονται συγκριτικά στον Πίνακα 4 (Παράρτημα).

Συμπεράσματα

Η βιοηλεκτροχημική παραγωγή ενέργειας που παρουσιάζεται στη παρούσα ερευνητική εργασία βασίζεται στη χρήση μικροοργανισμών ως βιοκαταλυτών, οι οποίοι μετατρέπουν οργανικές ενώσεις, όπως η γλυκόζη, σε ηλεκτρικό ρεύμα. Η τεχνολογία αυτή έχει τη δυνατότητα να συμβάλει στην παραγωγή καθαρής ενέργειας, ενώ ταυτόχρονα να προωθεί την αειφορία και την οικονομία της ενέργειας. Η προτεινόμενη διάταξη για κατασκευή MFC, με επιλογή του Saccharomyces cerevisiae, ως βιοκαταλύτη παρουσία γλυκόζης, επιβεβαιώνεται από προηγούμενα επιστημονικά δεδομένα (Gunawardena A, Fernando S, To F., 2008). Στα πλεονεκτήματά του καταγράφονται το χαμηλό κόστος αγοράς, η ευκολία στη διαθεσιμότητά του και στη συντήρησή του σε ξηρή μορφή, καθώς και το γεγονός ότι δεν είναι παθογόνο (Enas Taha Sayed et al. 2012, Manisha Verma, Vishal Mishra., 2021), οπότε είναι εύκολος και ασφαλής ο χειρισμός σε σχολικό περιβάλλον. Ωστόσο η απόδοση αυτού του πειραματικού μοντέλου είναι χαμηλότερη συγκριτικά με τη χρήση βακτηρίων, η διάρκεια ζωής του είναι περιορισμένη και επηρεάζεται εύκολα από τις περιβαλλοντικές συνθήκες.

Η αύξηση της ποσότητας του υποστρώματος οδηγεί σε σημαντική αύξηση της τάσης και της έντασης, καθώς αυξάνεται η διαθεσιμότητα του υποστρώματος, με αποτέλεσμα να βελτιώνεται σημαντικά η απόδοση της MFC. Η χρήση της μαλτόζης ως υπόστρωμα, καθυστερεί τη διαθεσιμότητα της γλυκόζης, με αποτέλεσμα τη μειωμένη παραγωγή ηλεκτρονίων και κατά συνέπεια τις χαμηλότερες τιμές τάσης και έντασης του παραγόμενου ρεύματος. Η υδρόλυση των δισακχαριτών αποτελεί περιοριστικό παράγοντα στην παραγωγή βιοηλεκτρικής ενέργειας, καθώς απαιτείται επιπλέον ενέργεια για τη διάσπαση του γλυκοζιτικού δεσμού. Η γλυκόζη αποτελεί καλύτερο υπόστρωμα για το ζυμομύκητα, καθώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί άμεσα στη γλυκόλυση, παράγοντας γρήγορα ηλεκτρόνια και κατιόντα υδρογόνου (Chaudhuri, S. K., & Lovley, D. R. 2003).

Στις μελλοντικές προεκτάσεις του παραπάνω πειραματικού μοντέλου MFC θα μπορούσε να αυξηθεί η απόδοση, με βελτιώσεις της αρχιτεκτονικής των MFC και των υλικών των ηλεκτροδίων (Rossi, R., Logan, B.E., 2021). Επιπρόσθετα θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν πειραματικές μελέτες για τον προσδιορισμό των βέλτιστων συνθηκών θερμοκρασίας, pH και συγκεντρώσεων υποστρώματος/βιοκαταλύτη, ώστε να μεγιστοποιηθεί η απόδοση της κυψέλης.

Ευχαριστίες

Η παρούσα εργασία υλοποιήθηκε στο Εργαστήριο Φυσικών Επιστημών της Ελληνογαλλικής Σχολής Ουρσουλινών, έπειτα από την έγκριση της Γενικής Διεύθυνσης και της Διεύθυνσης του Γυμνασίου. Οι μαθητές – συγγραφείς θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε τους Διευθυντές για την υποστήριξη και τις επιβλέπουσες Καθηγήτριες Βιολογίας κ. Δήμητρα Ξενοπούλου και κ. Έλενα Νικολοπούλου, για την καθοδήγηση και τις πολύτιμες συμβουλές τους καθ’ όλη τη διάρκεια της ερευνητικής πορείας.

 Βιβλιογραφικές Πηγές

Beyenal, H., Chang, I.S., Mohan, S.V., Pant, D., 2021. Microbial fuel cells: current trends and emerging applications. Bioresour. Technol. 324, 124687.

Chaudhuri, S. K., & Lovley, D. R. (2003). Electricity generation from glucose and starch using a yeast-mediated microbial fuel cell. Biotechnology Letters, 25(9), 743-746.

Enas Taha Sayed, Takuya Tsujiguchi, Nobuyoshi Nakagawa, Catalytic activity of baker’s yeast in a mediatorless microbial fuel cell, Bioelectrochemistry,Volume 86, 2012, Pages 97-101, ISSN 1567-5394,

Gunawardena A, Fernando S, To F. Performance of a yeast-mediated biological fuel cell. Int J Mol Sci. 2008 Oct;9(10):1893-1907. doi: 10.3390/ijms9101893. Epub 2008 Oct 8. PMID: 19325724; PMCID: PMC2635613.

Logan, B. E., & Rabaey, K. (2012). Conversion of wastes into bioelectricity and chemicals by using microbial electrochemical technologies. Science, 337(6095), 686-690.

Manisha Verma, Vishal Mishra. Recent trends in upgrading the performance of yeast as electrode biocatalyst in microbial fuel cells. Chemosphere, Volume 284, 2021, 131383, ISSN 0045-6535.

Rossi, R., Logan, B.E., 2021. Using an anion exchange membrane for effective hydroxide ion transport enables high power densities in microbial fuel cells. Chem. Eng. J. 422, 130150.

United Nations. (2015). Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development.

Παράρτημα

Σχήμα 1: Διαγραμματική απεικόνιση μίας βιολογικής κυψέλης καυσίμου, μία τυπική διάταξη MFCs που περιλαμβάνει ένα σύστημα δύο χώρων.

Σχήμα 2: Αντίδραση αναγωγής του δείκτη μπλε του μεθυλενίου, που οδηγεί στον αποχρωματισμό του.

Σχήμα 3: Απεικόνιση του πειραματικού μοντέλου MFC που σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε στο εργαστήριο, στο οποίο η μαγιά λειτουργεί ως βιοκαταλύτης.

Σχήμα 4: Αποχρωματισμός του δείκτη μπλε του μεθυλενίου

Πίνακας 1: Ο μεταβολισμός της γλυκόζης.

Πίνακας 2: Ο χρόνος αποχρωματισμού του δείκτη σε συνάρτηση με τη θερμοκρασία του διαλύματος της μαγιάς.

Πίνακας 3: Υπολογισμός μέσης τιμής τάσης (mV) και έντασης (mA) παραγόμενου ρεύματος, με χρήση διαφορετικών συγκεντρώσεων (2,5g / 11g) και ειδών υποστρώματος και διαφορετικών συγκεντρώσεων βιοκαταλύτη (1,5g/ 8g).

Πίνακας 4: Σύγκριση παραμέτρων ανάλογα με το υπόστρωμα που χρησιμοποιείται (γλυκόζη ή μαλτόζη).

Διάγραμμα 1: Σύγκριση τάσης και έντασης παραγόμενου ρεύματος, ανάλογα με την ποσότητα, το είδος του υποστρώματος και την ποσότητα του βιοκαταλύτη.

Μαθητές/τριες, 1^ο Γενικό Λύκειο Ξάνθης

alexpan488@gmail.com, nicktarchanidis@gmail.com, vasiloudiv@gmail.com, papanastasiouariadni@gmail.com

Ιωαννίδης Ισίδωρος

Καθηγητής Πληροφορικής ΠΕ86, 1^ο Γενικό Λύκειο Ξάνθης

isioannid@gmail.com

Περίληψη

Αντικείμενα που βρίσκονται ως εκθέματα στο χώρο μουσείου, ψηφιοποιούνται σε 3 διαστάσεις μέσω φορητής συσκευής 3D scanner. Ακολουθεί επεξεργασία μέσω εξειδικευμένων εφαρμογών για την παραγωγή του μοντέλου σε 3 διαστάσεις (3D model). Επόμενο στάδιο είναι η ενσωμάτωση του παραγόμενου 3D μοντέλου στο οπτικό περιβάλλον του συστήματος οράσεως επαυξημένης πραγματικότητας. Κατάλληλα προγραμματιστικά εργαλεία αξιοποιούνται για τη ρεαλιστική αναπαράσταση. Τελικά, ο χρήστης μέσω ειδικών γυαλιών οράσεως βλέπει το αντικείμενο στην πλήρη του μορφή σε 3 διαστάσεις, στο χώρο που βρίσκεται, το διαχειρίζεται περιστρέφοντάς το με τα χέρια του σε ένα εικονικό αλλά και πραγματικό περιβάλλον (Augmented Reality) και βλέπει πληροφορίες για αυτό.

Λέξεις κλειδιά: μοντελοποίηση, επαυξημένη, πολιτισμός

Εισαγωγή

Η ομάδα συστάθηκε μετά από δημιουργικές ανησυχίες, αναζητήσεις και συζητήσεις που είχανε οι μαθητές/τριες σχετικά με μια ιδέα που προέκυψε για αξιοποίηση τεχνολογιών αιχμής για την προώθηση της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Σε συνεργασία με τους καθηγητές και τον Διευθυντή του σχολείου αποφασίστηκε να προχωρήσει ο σχεδιασμός της ιδέας και να γίνει έρευνα σχετικά με τα γνωστικά πεδία που απαιτούνται, τις δεξιότητες, το χρόνο αλλά και τον εξοπλισμό και προϋπολογισμό του έργου. Αφού εξασφαλίστηκαν οι πόροι του έργου μέσω του Δήμου Ξάνθης αλλά και τα απαραίτητα πεδία συνεργασιών με το Λαογραφικό και Ιστορικό Μουσείο Ξάνθης, ακολούθησε η οργάνωση της υλοποίησης του έργου. Κατανεμήθηκαν εργασίες σε διάφορους τομείς και έτσι δημιουργήθηκαν οι ομάδες 3D σάρωσης, μοντελοποίησης, προγραμματισμού, παραγωγής, γραφιστικού σχεδιασμού, έρευνας πολιτιστικού περιεχομένου και καταγραφής-τεκμηρίωσης.

Ομάδα, μεθοδολογία, ρόλοι

Η ομάδα των μαθητών/τριών βασιζόμενοι στις γνώσεις, το ταλέντο και τις φρέσκιες ιδέες συναντήθηκαν δημιουργικά με σκοπό να αναπτύξουν ένα σύγχρονο έργο που συνδέει τις τεχνολογίες της νέας εποχής με τον πολιτισμό. Η ομάδα συγκροτήθηκε και λειτούργησε στα πλαίσια εκπαιδευτικού ομίλου με αντικείμενο «Εικονική και Επαυξημένη Πραγματικότητα». Ανατέθηκαν ρόλοι, αναπτύχθηκε χρονοδιάγραμμα εργασιών με επιμέρους tasks. Υπήρξε ενεργός εμπλοκή των μαθητών στη διαδικασία με διακριτούς αλλά ταυτόχρονα αλληλένδετους ρόλους. Καλλιεργήθηκαν οι αξίες και οι δεξιότητες της συνεργασίας, της διαλλακτικότητας και της διαπραγμάτευσης για την επίτευξη ενός κοινού στόχου. Συναντήσαμε δυσκολίες και προβλήματα που επιλύθηκαν με την ανάπτυξη ποικιλίας στρατηγικών αντιμετώπισης ζητημάτων που επινοήθηκαν από τα μέλη της ομάδας. Οι μαθητές κινητοποιήθηκαν ώστε να μάθουν να μοιράζονται γνώσεις και να καλλιεργήσουν την κριτική σκέψη καθώς και τον αναστοχασμό. Τελικά διευκολύνθηκε και η ανάδειξη των «κρυμμένων» δυνατοτήτων και δεξιοτήτων των μαθητών. Οι μαθητές της Β τάξης Λυκείου που συμμετείχαν στην ομάδα και οι ρόλοι τους ήταν οι Πανταζίδης Αλέξανδρος (3D Modeling), Ταρχανίδης Νικόλαος Χρήστος (Programming VR/AR environment), Τσούτσας Φίλιππος (Headset play), Πασχαλίδης Αλέξανδρος (Οργάνωση Διαχείριση εξοπλισμού), Μαραγκοζίδης Αναστάσιος (Τεκμηρίωση- Παρακολούθηση έργου), Ουζούνης Κωνσταντίνος (Προγραμματιστικά εργαλεία), Γουδέλης Απόστολος (Προγραμματισμός), Βασιλούδη Βασιλική (Πολιτιστική τεκμηρίωση- Δημόσιες σχέσεις), Παπαναστασίου Αριάδνη (Φωτογραφία-Γραφιστική-Design), Ζαϊτίδη Φωτεινή (Πολιτιστική τεκμηρίωση-Δημόσιες σχέσεις)

Η πρόκληση

Η πρόκληση ξεκινά από το γεγονός ότι οι νέοι και οι νέες σήμερα χρειάζονται μια διαφορετική και πιο μοντέρνα προσέγγιση στη γνωριμία τους με μουσειακά εκθέματα, στο πλαίσιο μιας επίσκεψης σε μουσείο ή στην περίπτωση που υπάρχουν περιορισμοί στη μετακίνηση. Σημαντικά εκθέματα που βρίσκονται σε χώρους που η απόσταση είναι απαγορευτικός παράγοντας, όπως για ανθρώπους που κατοικούν σε άλλες χώρες ή προβλήματα μετακίνησης ή κινητικά δεν επιτρέπουν την εμπειρία της επίσκεψης. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας και οι ισχυρές δυνατότητες του διαδικτύου επιτρέπουν στη σημερινή εποχή τη δημιουργία εναλλακτικών προτάσεων για την επίσκεψη σε μουσεία.  Πολλά μουσεία στον κόσμο προσφέρουν δυνατότητες ψηφιακής περιήγησης στους χώρους τους. Χρησιμοποιώντας κάμερες 360ο δημιουργούν την ψευδαίσθηση της περιήγησης στο χώρο σε περιβάλλον όμως 2 διαστάσεων (2D) για απεικόνιση σε οθόνη laptop, tablet κ.α.  Το τελικό αποτέλεσμα είναι μια εμπειρία θέασης χώρου και εκθεμάτων στο γνώριμο περιβάλλον της 2D οθόνης με τη χρήση κλασικών συσκευών όπως ποντίκι, touchpad ή οθόνη αφής. Στη διαδικασία δεν συμμετέχει το σώμα του παρατηρητή, αφού αυτός βρίσκεται πιθανώς σε συνήθη στάση καθισμένος σε καρέκλα, ή πολυθρόνα ή σε όρθια στάση κρατώντας ένα tablet!

Η ιδέα – πρόταση – καινοτομία 

Σε μια προσπάθεια εναλλακτικής και καινοτόμας προσέγγισης με τη χρήση τεχνολογιών αιχμής, η μαθητές πρότειναν τη «μεταφορά» των εκθεμάτων σε περιβάλλον εικονικής πραγματικότητας.  Με την ιδέα αυτή ο άνθρωπος θα μπορεί να προβάλει το αντικείμενο σε έναν εικονικό χώρο ή να το «φέρει» στον δικό του χώρο αυξάνοντας κατακόρυφα τη βιωματική εμπειρία. Η εικονική ή η επαυξημένη πραγματικότητα υλοποιείται με τη χρήση ειδικών γυαλιών κεφαλής (headset) των οποίων τη λειτουργία και ο προγραμματισμός ήταν μια ισχυρή πρόκληση για τους μαθητές. Η καινοτόμα πρόταση αρχίζει να παίρνει υπόσταση μέσα από διαδικασία καταιγισμού ιδεών των μαθητών, αναδύοντας ταυτόχρονα τις δεξιότητες και τα ταλέντα τους. Φαντάζονται και καταθέτουν την ιδέα κορύφωσης της βιωματικής εμπειρίας του εικονικού επισκέπτη, με τη δυνατότητα να «πιάνει» και να μετακινεί το αντικείμενο ενώ ταυτόχρονα να ενημερώνεται με σχετικές πληροφορίες για αυτό.

Αποτελέσματα 

Αρχικά, έγιναν σειρά από δοκιμαστικές σαρώσεις ξυλόγλυπτων αντικειμένων στο περιβάλλον του Εργαστηρίου Πληροφορικής του σχολείου, για τη ρύθμιση των παραμέτρων των συσκευών και την εξεύρεση του βέλτιστου συνδυασμού αυτών για την πιστή αναπαραγωγή του 3D πλέγματος (3D mesh) των μοντέλων. Αφού εντοπίστηκαν και επιλύθηκαν προβλήματα, καταλήξανε στις βέλτιστες ρυθμίσεις φωτισμού, ρυθμού και τρόπου της 3D σάρωσης, απόδοσης της υφής και των χρωμάτων, και ήταν έτοιμοι για την επαφή με τα πραγματικά εκθέματα!

Οι μαθητές επισκέφθηκαν το Λαογραφικό και Ιστορικό Μουσείο Ξάνθης, και αναπτύξανε την ιδέα τους. Παραχωρήθηκε χώρος και χρόνος να περιηγηθούνε στο μουσείο, και λαμβάνοντας υπόψη τη σημαντικότητα των εκθεμάτων, την παλαιότητα, τη σπανιότητα, αλλά και τις υφές, τη γεωμετρία, τα χρώματα, καταλήξανε στα εκθέματα προς μοντελοποίηση (Σχήμα 1).

Εικόνα 1. Βάζο 1911 πορσελάνη, Ραπτομηχανή 1890 χυτοσίδηρος, 3D σάρωση-μοντελοποίηση

 Οι μαθητές/τριες ήρθαν σε επαφή με τη χρήση συσκευής σαρωτή 3 διαστάσεων για τη σάρωση αντικειμένων (Creality 3DScanner). Επίσης, χρησιμοποίησαν εφαρμογές ψηφιακής μοντελοποίησης με εξοπλισμό υψηλών προδιαγραφών στην επεξεργασία 3Dγραφικών (Blendersoftware). Τέλος, οι μαθήτριες/τές ήρθαν σε επαφή με τις τεχνολογίες του συστήματος όρασης επαυξημένης πραγματικότητας (MetaQuest 3), τη διαχείριση του χώρου και τον προγραμματισμό σε εξειδικευμένη πλατφόρμα ανάπτυξης 3Dαναπαραστάσεων (Unityplatform).

Τελικά, ο χρήστης βλέπει το αντικείμενο στην πλήρη του μορφή σε 3 διαστάσεις, στο χώρο που βρίσκεται ο ίδιος, το διαχειρίζεται περιστρέφοντάς το με τα χέρια του σε ένα εικονικό αλλά και πραγματικό περιβάλλον (Augmented Reality) και βλέπει πληροφορίες για αυτό (Σχήμα 2). Η εμπειρία συνοδεύεται από «χαλί» κλασσικής μουσικής που επιφορτίζει το χρήστη με το ανάλογο πλαίσιο συναισθημάτων.

ΕΙκόνα 2. Στιγμιότυπο από την καταγραφή της θέασης μέσω των γυαλιών VR/AR

Ο αντίκτυπος στην κοινότητα, σύνδεση επιστήμης με κοινωνική προσφορά

Ο σκοπός του έργου αφορά στην εξοικείωση με την τεχνολογία της επαυξημένης πραγματικότητας  η οποία προτείνουμε να χρησιμοποιηθεί για την προώθηση της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Η προτροπή «Μην αγγίζετε» δεν έχει πια ισχύ σε ένα εικονικό περιβάλλον και αντιστρέφεται προτείνοντας «Αγγίξτε, περιστρέψτε, περιεργαστείτε!»

Οι μαθητές περιηγήθηκαν στους χώρους του μουσείου, αλληλοεπίδρασαν μέσα από κοινές εμπειρίες, συνεργάστηκαν, συζήτησαν και έλαβαν αποφάσεις ως ομάδα. Αναζήτησαν την ιστορία των εκθεμάτων, πληροφορίες για τη χρήση τους, για τον τόπο αλλά και την χρονολογία κατασκευής τους. Μετέφεραν τις εμπειρίες και τη νέα γνώση σε όλη τη μαθητική κοινότητα μέσα από σχετική εκδήλωση, διεγείροντας το ενδιαφέρον των συμμαθητριών/των τους και προτρέποντάς τους για συμμετοχή σε εκπαιδευτικές δράσεις.

Οι υπεύθυνοι του Λαογραφικού και Ιστορικού Μουσείου Ξάνθης έλαβαν ερείσματα και ιδέες από τη νέα γενιά, για καινοτόμους τρόπους αξιοποίησης των νέων τεχνολογιών, ώστε οι αποστάσεις να μην είναι εμπόδιο στην επαφή με τον πολιτισμό οποιουδήποτε τόπου. Επίσης, αίρονται τα εμπόδια για ανθρώπους με προβλήματα μετακίνησης ή φυσικής παρουσίας σε χώρους μουσείων ώστε να έρθουν σε επαφή με εκθέματα μέσα από εικονική αλλά παράλληλα βιωματική και ρεαλιστική εμπειρία!

Συμπεράσματα, μέλλον

Η συγκεκριμένη ιδέα θα μπορούσε να αναπτυχθεί και να εξελιχθεί «μεταφέροντας» στο εικονικό περιβάλλον, εκτός από τα εκθέματα, το σύνολο των χώρων ενός μουσείου, ώστε ο επισκέπτης να αποκτά μια πλήρη εμπειρία επίσκεψης, περπατώντας μέσα στους χώρους και κινούμενος μέσα σε αυτούς.

Η τεχνολογία των ειδικών γυαλιών κεφαλής (headset) εξελίσσεται διαρκώς, με νέες δυνατότητες, μείωση του όγκου, του  βάρους και επανασχεδιασμού της δομής και εμφάνισής των. Θα μπορούν να αναπτυχθούν συνεργασίες μουσείων ώστε ο επισκέπτης ενός τοπικού μουσείου να έχει τη δυνατότητα μέσα σε έναν ειδικά διαμορφωμένο χώρο, με το κατάλληλο headset να επιλέγει άλλα μουσεία τα οποία θα ήθελε να επισκεφθεί!

Ευχαριστίες

Ο εξοπλισμός του έργου αποκτήθηκε με την ευγενική χορηγία του Δήμου Ξάνθης. Ευχαριστούμε θερμά το Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Ξάνθης για το χρόνο, το χώρο που μας παραχώρησε καθώς και τη δυνατότητα που μας έδωσε για την επεξεργασία των σημαντικών εκθεμάτων.

Βιβλιογραφία

Branchus Creations (23/01/2024), Creality CR-Scan Ferret Pro 3D Scanner, Διαθέσιμο online: ">προσπελάστηκε 20/6/2025

DraftId (3/10/2024), Creality CR Studio 2.0 Masterclass | How to 3D scan using Creality CR Scan Lizard, Διαθέσιμο online: "> προσπελάστηκε 20/6/2025

Dartside Scenics (29/6/2024), 3D scanning with the Creality CR-Scan Otter, Διαθέσιμο online:

Blender Guru (25/7/2024), Beginner Blender Tutorial – Full Course, Διαθέσιμο online:

Brad’s Art School (20/2/2025), The World’s Easiest Blender Tutorial for Beginners, Διαθέσιμο online:

Unity Technologies (2025), Getting started with Unity, Official website, Διαθέσιμο online: https://unity.com/learn/get-started προσπελάστηκε 20/6/2025

Unity Technologies (2025), Create with VR for Educators, Official website, Διαθέσιμο online: https://learn.unity.com/educators προσπελάστηκε 20/6/2025

Unity Technologies (2025), Unity Documentation, Unity 6.1 User Manual, Official website, Διαθέσιμο online: https://docs.unity3d.com/6000.1/Documentation/Manual/UnityManual.html προσπελάστηκε 20/6/2025

JD Dev (9/1/2025), Unity 6 – Complete Beginners Tutorial, Διαθέσιμο online:

Meta (2025), Getting started with Meta Quest 3, Official website, Διαθέσιμο online: https://www.meta.com/help/quest/1994971530885728/?srsltid=AfmBOopnDdGLZ2KjhQTpyW2eRvUK4dbc0RUbp2FJ_qAJu8vQLDFwEeR5 προσπελάστηκε 20/6/2025

Immersive insiders (16-7-2024), VR Basics: Grabbing Objects | Meta SDK, Διαθέσιμο online:

Lucid Worlds (17/11/2024), How to make a Mixed Reality app for the Quest 3, Διαθέσιμο online:

ManifestXR (15-3-2024), Bringing 3d Files To Apple Vision Pro And Meta Quest 3, Διαθέσιμο online:

  Ήλη Χριστίνα Διώνη³

^2,3 Πρότυπο Γενικό Λύκειο Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων

¹ Δωδωναία Εκπαιδευτήρια Ιωάννινα

¹ili.annamaria2@gmail.com, ²nefeli.p.ili@gmail.com
³christina.dioni.ili@gmail.com

Επιβλέπουσα επιστήμονας : Δρ. Ξένια Ι. Λοϊζίδου

Πολιτικός Μηχανικός/ Ακτομηχανικός

Πρόεδρος του Δ.Σ. ΑΚΤΗ Κέντρο Μελετών και Έρευνας

xenia@isotech.com.cy

Περίληψη

Οι πλαστικοί ρύποι αποτελούν παγκόσμιο περιβαλλοντικό πρόβλημα. Πρόσφατα έχει αναγνωριστεί διεθνώς η σημαντική συμμετοχή που έχουν στην αστική πλαστική ρύπανση τα πλαστικά σωματίδια που προέρχονται από τα ελαστικά των αυτοκινήτων. Έως σήμερα, δεν υπάρχουν δεδομένα που να καταδεικνύουν το μέγεθος του προβλήματος και της επιβάρυνσης στην Ήπειρο. Η μελέτη μας αποσκοπεί να καταγράψει δεδομένα πεδίου που θα αναδείξουν το πρόβλημα και τις επιπτώσεις του στην κοινότητά μας. Θα ζυγίσουμε 5 καινούργια ελαστικά διαφόρων τύπου και μεγεθών. Παράλληλα  θα συγκεντρώσουμε μεταχειρισμένα ελαστικά αντίστοιχα με τα καινούργια και θα  τα ζυγίσουμε και αυτά . Έτσι θα έχουμε το αρχικό βάρος του ελαστικού και το βάρος του μετά τον χρόνο χρήσης του. Θα αναγνωρίσουμε πόσο έχει αλλοιωθεί το κάθε ελαστικό και συνεπώς πόσο πλαστικό χάνεται στην άσφαλτο και μπαίνει στην ατμόσφαιρα. Η φθορά  του ελαστικού παραμένει στην φύση  ως TWP (Tyre wear Particles)  και TWC (Tyre wear Chemicals). Η έρευνα θα προτείνει πιθανές λύσεις για το τρέχων ζήτημα. Με την εφαρμογή στατιστικής μελέτης, επιστημονικής έρευνας και τεχνολογίας, συνδέουμε  το STEM με τους Παγκόσμιους στόχους βιώσιμης ανάπτυξης 4, 11, 12, 14, 15, 17.

Λέξεις-κλειδιά: πλαστικοί ρύποι – ελαστικά αυτοκινήτων – Tyre wear Particles – Tyre wear Chemicals

Εισαγωγή

Η μελέτη μας αποσκοπεί να καταγράψει δεδομένα που θα αναδείξουν το πρόβλημα των πλαστικών ρύπων στο περιβάλλον που προέρχονται από την φθορά των ελαστικών αυτοκινήτων. Θα προσπαθήσουμε να δώσουμε απάντηση στα ακόλουθα ερευνητικά μας ερωτήματα:
α.  Φθείρεται το λάστιχο, και αν ναι, σε ποιό επίπεδο ώστε να αξίζει να ανησυχούμε;.

β. Ποιες είναι οι αιτίες φθοράς;

γ. Υπάρχουν λύσεις για το πρόβλημα;

Οι πλαστικοί ρύποι από ελαστικά

Οι πλαστικοί ρύποι από ελαστικά προέρχονται από τη φθορά των ελαστικών των οχημάτων κατά τη διάρκεια της οδήγησης. Καθώς τα ελαστικά φθείρονται, απελευθερώνουν μικροσκοπικά σωματίδια, γνωστά ως μικροπλαστικά, τα οποία καταλήγουν στο περιβάλλον. Αυτά τα μικροπλαστικά περιέχουν πάνω από 400 χημικές ουσίες και ενώσεις, πολλές από τις οποίες είναι καρκινογόνες [1].

Διαχωρίζονται σε δυο τύπους ρύπων: Τα Tire wear particle (TWP) και τα tyre wear chemicals (TWC). Τα σωματίδια φθοράς ελαστικών (TWP)  είναι μικροσκοπικά κομμάτια που προκύπτουν όταν το ελαστικό φθείρεται κατά τη διάρκεια της οδήγησης ενώ τα χημικά της φθοράς ελαστικών (TWC)  είναι τα χημικά συστατικά που περιέχονται στα ελαστικά και απελευθερώνονται κατά τη διάρκεια της φθοράς τους. Όταν το ελαστικό φθείρεται, αυτά τα χημικά διαχέονται στο περιβάλλον και μπορούν να επηρεάσουν την ποιότητα του αέρα, του εδάφους ή του νερού, καθώς και να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία των ανθρώπων και των ζώων. Και τα TWP και τα TWC συνιστούν ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα, καθώς τα σωματίδια μπορεί να φτάσουν στον αέρα και το νερό, επηρεάζοντας την ποιότητα του περιβάλλοντος. Τα χημικά που απελευθερώνονται μπορούν επίσης να είναι τοξικά για τη χλωρίδα και την πανίδα.[2]

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αναγνωρίσει ότι οι εκπομπές μικροσωματιδίων από τη φθορά των ελαστικών αποτελούν τη δεύτερη μεγαλύτερη πηγή εκπομπών ρύπων σε μικροπλαστικά στην Ευρώπη έχει προτείνει μέτρα για τον περιορισμό των εκπομπών ρύπων που προέρχονται από τα ελαστικά, αναγνωρίζοντας τη σοβαρότητα του προβλήματος^.[3]

Αιτίες φθοράς

Η φθορά του ελαστικού προκαλείται από μια ποικιλία παραγόντων, οι οποίοι επηρεάζουν τη διάρκεια ζωής και τις επιδόσεις του. Οι κύριες αιτίες περιλαμβάνουν [4]:

• Τριβή με το οδόστρωμα
• Κακή πίεση αέρα:
• Υπερθέρμανση:
• vi. Υπερφόρτωση:
• Ακατάλληλο ευθυγράμμιση (ευθυγράμμιση τροχών):
• Οδήγηση με επιθετικό τρόπο
• Χημικοί παράγοντες και καιρικές συνθήκες:
• Ατελείς συνθήκες του δρόμου:
• Ηλικία του ελαστικού:

Μέθοδος έρευνας

Η διερεύνηση αυτού του πρώτου μας ερευνητικού ερωτήματος έγινε βιωματικά στο πεδίο Η μέθοδος που χρησιμοποιήσαμε για να εντοπίσουμε την φθορά του ελαστικού αυτοκινήτου κατά την χρήση του ήταν η ακόλουθη:

Απευθυνθήκαμε στο μεγαλύτερο κέντρο πώλησης ελαστικών της ευρύτερης περιοχής των Ιωαννίνων[5], το οποίο ανταποκρίθηκε στο αίτημα μας και μας έδωσε πρόσβαση τόσο σε καινούργια αλλά και σε μεταχειρισμένα ελαστικά. Για να περιορίσουμε τον όγκο της μελέτης μας επιλέξαμε 5 σετ καινούργιων και 5 σετ αντίστοιχων μεταχειρισμένων ελαστικών διαφορετικού μεγέθους των σύνηθες τύπων ελαστικών επιβατικών οχημάτων στην Ήπειρο βάση πωλήσεων.

Σχήμα 1: Καινούργια και παλιά ελαστικά

Ζυγίσαμε με ηλεκτρονική ζυγαριά (τύπου γάντζο) τα καινούρια ελαστικά και καταγράψαμε τα βάρη τους πριν από οποιαδήποτε χρήση. Έπειτα ζυγίσαμε τα αντίστοιχα μεταχειρισμένα ελαστικά, σημειώνοντας τα χιλιόμετρα που έχουν διανύσει.

Σχήμα 2: Ζυγίσαμε σε ζυγαριά τύπου «γάντζο» τα καινούργια και τα φθαρμένα ελαστικά

Σχήμα 3: Ζυγίσαμε τα ελαστικά και σημειώσαμε τις μετρήσεις

Κάναμε τις μετρήσεις με ακρίβεια και καταγράψαμε τα δεδομένα για την τυπική κατάσταση των ελαστικών (π.χ. βάρος, τύπος, μέγεθος). Έπειτα υπολογίσαμε την απώλεια πλαστικού από κάθε ελαστικό συγκρίνοντας το αρχικό βάρος των καινούριων με τα βάρη των μεταχειρισμένων ελαστικών. Η διαφορά βάρους υποδεικνύει την ποσότητα του πλαστικού που έχει αποσπαστεί από το ελαστικό κατά τη διάρκεια της χρήσης. Στην συνέχεια καταγράψαμε την απώλεια πλαστικού ως ποσοστό (%) του αρχικού βάρους.

Περίληψη
Το άρθρο πραγματεύεται τη σύνθεση και τα αποτελέσματα ενός δρώμενου που παρουσιάστηκε από μαθητές/-τριες του Γυμνασίου Δολιανών Ιωαννίνων στην 1η Προσομοίωση Μαθητικού Συνεδρίου για τη βία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Η παρουσίαση είχε ως θέμα περιπτώσεις έμφυλης βίας διαχρονικά στη λογοτεχνία και ιστοριογραφία. Αφορμή στάθηκε η επικαιρότητα, που βρίθει τέτοιων περιστατικών, και το ερώτημα αν αυτά είναι συγκυριακά ή εκφάνσεις μιας βαθύτερης, διαχρονικής νοοτροπίας. Στόχοι της δράσης ήταν οι μαθητές/-τριες να εμπλουτίσουν τις γνώσεις και τις εμπειρίες τους, να διαχειριστούν κριτικά πηγές του παρελθόντος, να προσεγγίσουν ενσυναισθητικά τη θέση της γυναίκας σε διαφορετικές περιόδους, να συνεργαστούν και να εκφράσουν τις ιδέες και τα συναισθήματά τους μέσα από διάφορες μορφές τέχνης. Σκοπός ήταν να συσχετίσουν όψεις της έμφυλης βίας στο παρελθόν και στο παρόν και να προσανατολίσουν γόνιμα τη δράση τους στο μέλλον. Η υλοποίηση του δρώμενου έγινε από μία τριμελή ομάδα εκπαιδευτικών, εικοσιπέντε (25) μαθητές/-τριες των τριών τάξεων του Γυμνάσιου και περιλάμβανε έναν συνδυασμό μορφών, μεθόδων και μέσων διδασκαλίας. Τα αποτελέσματα της εμπλοκής των παιδιών σε όλα τα στάδια της δράσης ήταν ιδιαιτέρως θετικά, συμβαδίζουν με ευρήματα αντίστοιχων ερευνών και έχουν προεκτάσεις αναφορικά με τη σημασία της αξιοποίησης των τεχνών στην εκπαίδευση και της συμμετοχής των μαθητών/-τριών σε συνέδρια.
Λέξεις κλειδιά: Δημιουργική γραφή, δρώμενο, έμφυλη βία

Εισαγωγή
Το άρθρο έχει ως θέμα τον σχεδιασμό, την υλοποίηση και τον αντίκτυπο ενός δρώμενου με πρωταγωνιστές/-τριες μαθητές/-τριες του Γυμνασίου Δολιανών Ιωαννίνων που συμμετείχαν στην 1η Προσομοίωση Μαθητικού Συνεδρίου με τίτλο «Πάρε τη λέξη μου, δωσ’ μου το χέρι σου: Ορθώνοντας τον Λόγο ενάντια στη βία», το οποίο διοργανώθηκε στις 27 Μαρτίου 2025 από τον Τομέα Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και την Περιφερειακή Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ηπείρου. Η εισήγηση με τίτλο «Εγώ σε λέω α-βία-στα γυναίκα» πραγματευόταν όψεις της έμφυλης βίας μέσα από μελέτες περίπτωσης στη λογοτεχνία και ιστοριογραφία από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως σήμερα. Σκοπός του άρθρου είναι να συμβάλλει στον διάλογο για την παιδαγωγική και διδακτική διαχείριση του φαινομένου της βίας με την αξιοποίηση της τέχνης και να αναδείξει τη συμβολή ενός συνεδρίου στην καλλιέργεια δεξιοτήτων των εφήβων.
Αρχικά, στο άρθρο παρουσιάζεται ο θεωρητικός προβληματισμός σχετικά με την έμφυλη βία, το ερώτημα-αφορμή για την υλοποίηση της παρουσίασης και τα επιμέρους ερωτήματα που συνέβαλαν στον σχεδιασμό της. Έπεται το μέρος όπου αναφέρονται αναλυτικά το πλαίσιο υλοποίησης, ο σκοπός και οι στόχοι προς επίτευξη, οι μορφές και οι μέθοδοι διδασκαλίας, τα εργαλεία και το υλικό που αξιοποιήθηκαν σε επίπεδο δοκιμών. Επίσης, γίνεται εκτενής μνεία στον σχεδιασμό των δύο σκελών του δρώμενου: της σύνθεσης δημιουργικής γραφής και του χορευτικού. Στη συνέχεια το άρθρο εστιάζει στο παραχθέν υλικό και στα αποτελέσματα της συμμετοχής των μαθητών/-τριών σε όλες τις φάσεις της δράσης με βάση γραπτές απαντήσεις των ίδιων. Επιλογικά, ακολουθεί ένας αναστοχασμός σχετικά με τη σημασία των ευρημάτων, εξάγονται χρήσιμα συμπεράσματα αναφορικά με τη συμμετοχή των εκπαιδευόμενων σε παρόμοιες δράσεις και κατατίθενται προτάσεις για το μέλλον.

Θεωρητικό πλαίσιο
Αφορμή για την ενασχόληση με την έμφυλη βία στάθηκε η επικαιρότητα. Το ζήτημα έχει λάβει παγκόσμιες διαστάσεις λόγω των σοβαρών συνεπειών στα θύματα και στην κοινωνία (World Health Organization, 2024). Συνεπώς, θεωρείται χρέος της εκπαιδευτικής κοινότητας να συμβάλλει στην ευαισθητοποίηση των νέων για αυτό. Στις μέρες μας η ένταση και προβολή περιστατικών άσκησης παντοειδούς βίας σε γυναίκες είναι τόση που ανέκυψε εύλογα το ερώτημα αν είναι συγκυριακά ξεσπάσματα ή εκφάνσεις μιας νοοτροπίας που έρχεται από τα βάθη των αιώνων (Fox, 2002).
Οδηγοί για τον τρόπο διαχείρισης του ζητήματος αποτέλεσαν άλλα δύο ερωτήματα. Πρώτον, αν θα ήταν εφικτό να σταχυολογηθούν περιπτώσεις αντιπροσωπευτικές για όλο το φάσμα της έμφυλης βίας από την αρχαιότητα έως σήμερα. Δεδομένων των χρονικών και πλαισιακών περιορισμών, η απάντηση είναι αρνητική. Συνεπώς, με κριτήριο την επικαιρότητα προκρίθηκε η εστίαση σε ένα είδος βίας, δηλαδή στην άνιση μεταχείριση των γυναικών διαχρονικά. Δεύτερον, αν οι περιπτώσεις που θα επιλέγονταν αντιπροσωπεύουν μια γενικότερη τάση ή αποτελούν εξαιρέσεις. Όπως σημειώνει και ο Llewellyn-Jones (2020), υπάρχουν τρία σενάρια αναφορικά με την έμφυλη βία στην αρχαιότητα: α) αυτή ήταν σποραδική και θεωρούνταν αφύσικη και κατακριτέα (αδύναμο σενάριο), β) η βία ήταν συχνή και θεωρούνταν ιδιωτική υπόθεση, άρα δεν αναφερόταν συχνά στις πηγές (πιθανό σενάριο), γ) η βία ήταν τόσο κοινό φαινόμενο που δεν χρειαζόταν αναφορά στις πηγές (επικρατέστερο σενάριο).
Σύμφωνα με την τρίτη εκδοχή, οι περιπτώσεις που επιλέχτηκαν είναι ενδεικτικές μιας ισχυρής διαχρονικής τάσης, γυναίκες να υφίστανται την καταπιεστική συμπεριφορά ανδροκρατούμενων κοινωνιών. Βεβαίως, αυτό δε σημαίνει πως δεν υπήρχαν διαφοροποιήσεις ανάλογα με τον τόπο ή τον χρόνο, λόγου χάρη ο βαθμός ελευθερίας των γυναικών στην αρχαία σπαρτιατική κοινωνία (Pomeroy, 2002). Επίσης, δε σημαίνει πως οι γυναίκες δεν είχαν ενεργό ρόλο στα ιστορικά δρώμενα ή πως ήταν άβουλα θύματα χωρίς φωνή κι αντίδραση. Εξάλλου, ορισμένες περιπτώσεις επιβεβαιώνουν το αντίθετο. Όμως, σε γενικές γραμμές το πλαίσιο του παρελθόντος δεν επιφύλασσε την ίδια μεταχείριση σε άνδρες και γυναίκες, κάτι που η δημιουργική ομάδα επιδίωξε να προβάλλει με εναλλακτικό τρόπο.
Μέρος του θεωρητικού αναστοχασμού αποτέλεσε και το ερώτημα ποιο θα ήταν το κατάλληλο είδος εισήγησης για να παρουσιαστούν οι παραπάνω περιπτώσεις στο συνέδριο. Η επιλογή του δρώμενου δεν ήταν τυχαία. Αφενός, είναι ένα μέσο που προσελκύει ευκολότερα το ενδιαφέρον των εφήβων (Edmiston, 2014). Αφετέρου, με αυτό μπορεί κανείς να συνδυάσει ποικίλες τέχνες (λογοτεχνία, μουσική, χορό). Οι τέχνες προσφέρουν ευκαιρίες για ενεργοποίηση των αισθήσεων, πρόκληση συναισθημάτων, καλλιέργεια της φαντασίας και της δημιουργικής σκέψης. Αποτελούν ιδανικό μέσο μύησης του ανθρώπου στις αξίες ενός πολιτισμού. Μέσα από μια περιπλάνηση στον κόσμο των τεχνών οι εκπαιδευτικοί μπορούν να συμβάλλουν στην ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας των μαθητών/-τριών (Μιχαηλίδου & Πετρά, 2016).

Στοχοθεσία – Μεθόδευση – Υλικό
Έχοντας εξασφαλίσει την έγκριση του Συλλόγου Διδασκόντων/-ουσών και την απαραίτητη συναίνεση των γονέων/κηδεμόνων, μια τριμελής ομάδα εκπαιδευτικών ανέλαβε τον σχεδιασμό της εισήγησης. Στην υλοποίησή της συμμετείχε το σύνολο του μαθητικού δυναμικού, δηλαδή εικοσιπέντε (25) μαθητές/-τριες από τις τρεις τάξεις, ανάλογα με τα ενδιαφέροντα και τις κλίσεις καθενός/-μιάς. Στο τελευταίο στάδιο της παρουσίασης στο συνέδριο συμμετείχαν δεκαοκτώ (18) μαθητές/-τριες.
Απώτερος σκοπός της δράσης ήταν οι μαθητές/-τριες να αναστοχαστούν πάνω στις διαχρονικές διαστάσεις της έμφυλης βίας, να συσχετίσουν παρελθόν με παρόν και να προσανατολίσουν γόνιμα τη δράση τους στο μέλλον. Για την επίτευξη αυτού του σκοπού, τέθηκαν οι παρακάτω επιμέρους στόχοι με βάση την κλασική ταξινομία των Bloom και Krathwohl (1956): α) στον Γνωστικό Τομέα: να εμπλουτίσουν οι μαθητές/-τριες τις γνώσεις τους για την έμφυλη βία στο παρελθόν, να αντιληφθούν τη διαχρονικότητα του φαινομένου, να μελετήσουν και να αναλύσουν κριτικά λογοτεχνικές και ιστορικές πηγές, να αξιολογήσουν στοιχεία και να τα νοηματοδοτήσουν με ενιαίο τρόπο, να αποκομίσουν νέες εμπειρίες εκτός σχολικού πλαισίου, να αντιμετωπίσουν το ακαδημαϊκό περιβάλλον και την επιστημονική γνώση ως κάτι προσιτό, β) στον Συναισθηματικό Τομέα: να ενσυναισθανθούν τα θύματα και το πλαίσιο του παρελθόντος, να εκφράσουν ποικιλοτρόπως τη δημιουργικότητά τους μέσω των τεχνών, να νιώσουν θετικά συναισθήματα, να αυτενεργήσουν και να ενδυναμώσουν την αυτοεκτίμησή τους, γ) στον Ψυχοκινητικό Τομέα: να συμμετάσχουν σε δράσεις κοινωνικοποίησης, να συνεργαστούν με συμμαθητές/-τριες και εκπαιδευτικούς, να καλλιεργήσουν πνεύμα συλλογικότητας και εμπιστοσύνης, να αποδώσουν με κινήσεις, στάσεις, χορό, τραγούδι τις ιδέες τους.
Στο σχολικό περιβάλλον η προετοιμασία για τη σύνθεση του δρώμενου μεθοδεύτηκε σε δύο επίπεδα: α) στο πλαίσιο του Προγράμματος Σπουδών με την εκπόνηση δραστηριοτήτων στα αντικείμενα της Ιστορίας, της Αρχαίας και Νέας Ελληνικής Γραμματείας και των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων, β) στο πλαίσιο σχεδίου δράσης για την αυτοαξιολόγηση του έργου της σχολικής μονάδας με τίτλο «Γέφυρες Μάθησης: σχολικό ταξίδι στον κόσμο της εγκυκλοπαιδικής γνώσης». Οι χώροι που αξιοποιήθηκαν ήταν οι αίθουσες των τάξεων και η αίθουσα εκδηλώσεων του σχολείου. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 1, στον τελευταίο χώρο πραγματοποιούνταν εβδομαδιαίες πρόβες για τον συντονισμό των μελών της ομάδας παρουσίασης με τη συναίνεση των υπόλοιπων εκπαιδευτικών του σχολείου και γνώμονα την ομαλή διεξαγωγή του ωρολογίου προγράμματος.

Σχήμα 1: Στιγμιότυπα από τις πρόβες στην αίθουσα εκδηλώσεων του σχολείου

Οι δραστηριότητες είχαν κυρίως μαθητοκεντρικό χαρακτήρα και προσομοίαζαν στη μέθοδο project (Ταρατόρη-Τσαλκατίδου, 2007), με κύρια χαρακτηριστικά τον κατευθυνόμενο διάλογο και την ομαδοσυνεργατική μέθοδο. Το υλικό και ο εξοπλισμός αποτελούνταν από φύλλα εργασίας, φωτοτυπίες, φωτοτυπικό μηχάνημα, ηλεκτρονικούς υπολογιστές, διαδίκτυο, πρόγραμμα προβολής διαφανειών, διαδραστικούς πίνακες, βιντεοπροβολέα, μικρόφωνα, ηχεία, πανιά, ενδύματα, μαντίλια.

Σχεδιασμός δρώμενου
Το δρώμενο σχεδιάστηκε να έχει δύο μέρη. Στο πρώτο, εννέα (9) μαθήτριες υποδύθηκαν γυναίκες του παρελθόντος, θύματα έμφυλης βίας, και διατύπωσαν φωναχτά τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους με βάση σύντομα κείμενα δημιουργικής γραφής που είχαν συνθέσει συμμαθητές/-τριές τους στην τάξη. Στο δεύτερο μέρος, μαθήτριες τραγούδησαν και απέδωσαν με στάσεις και χορευτικές κινήσεις το τραγούδι «Του ποταμού ο χορός» του συγκροτήματος Babo Koro (2023), το οποίο συνδυαζόταν με την απαγγελία του ποιήματος «Σημείο Αναγνωρίσεως» της Κικής Δημουλά (1971).
Ως προς τη σύνθεση των κειμένων δημιουργικής γραφής, ακολουθήθηκε η παρακάτω διαδικασία. Εκκινώντας από μια ενδεικτική δευτερογενή βιβλιογραφία, οι εκπαιδευτικοί ερεύνησαν περιπτώσεις έμφυλης βίας εναντίον γυναικών στην αρχαία ελληνική, ρωμαϊκή, βυζαντινή, νεότερη και σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία και ιστοριογραφία (Herrin, 2013˙ Λαμπαδάκη, 2022˙ Llewellyn-Jones, 2020˙ Narro, 2018). Τελικά σταχυολογήθηκαν συνολικά δεκατέσσερις μελέτες περίπτωσης για επεξεργασία στην τάξη (βλ. Παράρτημα). Κάθε τάξη-τμήμα ανέλαβε περιπτώσεις από διαφορετική χρονική περίοδο: η Α΄ Γυμνασίου από την αρχαία και ρωμαϊκή εποχή, η Β΄ Γυμνασίου από τη βυζαντινή και η Γ΄ Γυμνασίου από τη νεότερη και σύγχρονη. Οι μαθητές/-τριες χωρίστηκαν σε ομάδες και καθεμία, με τη βοήθεια φύλλων εργασίας (βλ. Σχήμα 2), μελέτησε ένα απόσπασμα λογοτεχνικής ή ιστορικής πηγής και παρουσίασε στην ολομέλεια μία περίπτωση έμφυλης βίας. Στη συνέχεια, αξιοποιώντας την τεχνική της δημιουργικής γραφής (Νικολαΐδου, 2016), οι ομάδες κλήθηκαν να συνθέσουν σύντομα κείμενα, εκφράζοντας σκέψεις και συναισθήματα των γυναικών του παρελθόντος και συνδυάζοντάς τα με στίχους από το τραγούδι «Τακούνια για Καρφιά» του Ορέστη Ντάντου (2022).

Σχήμα 2: Ενδεικτικά φύλλα εργασίας με και χωρίς απαντήσεις

Με την παραπάνω δραστηριότητα, οι μαθητές/-τριες αποπειράθηκαν να παλινδρομήσουν μεταξύ δύο χρονικών επιπέδων: του παρελθόντος, προσεγγίζοντας τον νοητικό και ψυχικό κόσμο των γυναικών, και του παρόντος, αποδίδοντας σε αυτές έναν σύγχρονο λόγο με τη δική τους οπτική. Στις πιο πολλές περιπτώσεις το αποτέλεσμα ήταν επιτυχημένο, όπως φαίνεται στα κείμενα του Πίνακα 1.

Πίνακας 1: Ενδεικτικά κείμενα δημιουργικής γραφής μαθητών/-τριών

Ως προς το χορευτικό μέρος του δρώμενου, ακολουθήθηκε η παρακάτω διαδικασία. Αρχικά, οι μαθητές/-τριες παρακολούθησαν οπτικοακουστικό υλικό σχετικά με την έμφυλη βία: την ηχογραφημένη ανάγνωση του ποιήματος «Σημείο Αναγνωρίσεως» από την ίδια την ποιήτρια Κική Δημουλά (Greek_Culture, 2012), την ταινία μικρού μήκους «Μη με αφήσεις ποτέ» (Lacta, 2021) και τρία τραγούδια (Babo Koro, 2023˙ Μουζουράκης, 2015˙ Ντάντος, 2022). Έπειτα, επεξεργάστηκαν τους στίχους του ποιήματος και των τραγουδιών, κατέγραψαν τα συναισθήματά τους και εξερεύνησαν τις εκφραστικές δυνατότητές τους μέσω της κίνησης (Ζαχαροπούλου, 2021˙ Τζάμου, 2021).
Το χορευτικό βασίστηκε σε μια διαθεματική προσέγγιση, συνδυάζοντας μουσική, κίνηση και ποίηση. Επιλέχθηκε το τραγούδι «Του ποταμού ο χορός» της μπάντας Babo Koro (2023), που αναφέρεται με συμβολικό τρόπο στις κακοποιημένες γυναίκες διαχρονικά. Ειδικότερα, μέσω μιας παραμυθένιας αφήγησης, που θυμίζει δημοτικό τραγούδι, γίνεται λόγος για κορίτσια που χάθηκαν στα νερά ενός μεγάλου ποταμού, της πατριαρχίας. Οι έντεκα (11) μαθήτριες που είχαν επιλεχτεί να ενσαρκώσουν τα πνιγμένα κορίτσια τραγουδούσαν ζωντανά τους στίχους του τραγουδιού με τη συνοδεία της πρωτότυπης μουσικής του. Παράλληλα, έχοντας «δεμένα» τα χέρια τους με μαντίλια και φορώντας ομοιόμορφες ενδυμασίες, εκτελούσαν χορογραφία με στοχευμένες κινήσεις, χειρονομίες, στάσεις σώματος, όπως φαίνεται στο Σχήμα 3. Ταυτόχρονα, έξι (6) μαθητές πλαισίωναν τα κορίτσια και κουνούσαν ρυθμικά τις άκρες υφασμάτων, συμβολίζοντας το νερό του ποταμού που παρασύρει τα θύματα. Στις μουσικές γέφυρες ένας μαθητής περιπλανιόταν ανάμεσα στα κορίτσια και εκφωνούσε αποσπάσματα από το ποίημα «Σημείο Αναγνωρίσεως» της Κικής Δημουλά (1971), προσδίδοντας στο δρώμενο ένα στοιχείο διακειμενικότητας και ενισχύοντας τη συναισθηματική ένταση. Το ποίημα αναφέρεται στο γλυπτό μιας αλυσοδεμένης γυναίκας του Κ. Σεφερλή στην Πλατεία Τοσίτσα στην Αθήνα. Ενώ ο γλύπτης έχει φιλοτεχνήσει μία εθνική αλληγορία, την «αιχμάλωτη Βόρεια Ήπειρο», η ποιήτρια προσλαμβάνει το γλυπτό ως σύμβολο της διαχρονικής καταπίεσης του γυναικείου φύλου.

Σχήμα 3: Στιγμιότυπα από την παρουσίαση του χορευτικού στο συνέδριο

Τέλος, το δρώμενο πλαισιωνόταν από μια κατάλληλα διαμορφωμένη προβολή παρουσίασης. Κατά τη διάρκειά του, στο βάθος της σκηνής προβάλλονταν διαφάνειες με τα αποσπάσματα δημιουργικής γραφής των μαθητών/-τριών, τους στίχους του τραγουδιού και του ποιήματος.

Αποτελέσματα
Μετά την υλοποίηση και την παρουσίαση του συγκεκριμένου έργου, προέκυψαν αξιόλογα αποτελέσματα σε υλικό και άυλο επίπεδο. Αφενός, παράχθηκε χρήσιμο υλικό, διαθέσιμο στην εκπαιδευτική κοινότητα και στο ευρύτερο κοινό. Ειδικότερα, στην ιστοσελίδα του Γυμνασίου Δολιανών (2025) έχουν αναρτηθεί το αρχείο προβολής παρουσίασης που πλαισίωνε το δρώμενο, φωτογραφικό υλικό και επεξεργασμένο βίντεο από την παρουσίαση στο συνέδριο. Αφετέρου, για να σκιαγραφηθεί τεκμηριωμένα ο αντίκτυπος της συμμετοχής των μαθητών/-τριών στο συνέδριο, μετά από μία εβδομάδα τους ζητήθηκε να διατυπώσουν γραπτώς τις απόψεις τους. Ειδικότερα, σχολίασαν σε ένα σύντομο κείμενο τη συνολική εμπειρία τους τόσο από το στάδιο της προετοιμασίας όσο και από το στάδιο της παρουσίασης στο συνέδριο και να τη βαθμολογήσουν με μία πεντάβαθμη κλίμακα.
Συνολικά συλλέχθηκαν κείμενα από είκοσι δύο (22) μαθητές/-τριες. Όπως φαίνεται από τον Πίνακα 2, η συντριπτική πλειονότητα τους (20 από 22) αξιολόγησε την εμπειρία ως ιδιαίτερα θετική, εύρημα που επιβεβαιώνεται σε υπερθετικό βαθμό και από τις γραπτές απαντήσεις τους.

Πίνακας 2: Απαντήσεις μαθητών/-τριών ως προς τη βαθμολόγηση της εμπειρίας τους στο συνέδριο

 Τα κείμενα των μαθητών/-τριών αναλύθηκαν με βάση τις αρχές κωδικοποίησης της Θεμελιωμένης Θεωρίας (Birks & Mills, 2015). Από την ανάλυση προέκυψαν ποιοτικά στοιχεία που επαληθεύουν την προηγούμενη απλή ποσοτική ανάλυση και αναδεικνύουν σύνθετες πτυχές της σκέψης των ερωτώμενων. Από τα ενδεικτικά αποσπάσματα των γραπτών απαντήσεων που παρατίθενται στον Πίνακα 3, φαίνεται πως η επίδραση της ενεργής συμμετοχής των μαθητών/-τριών στη συγκεκριμένη δράση ήταν πολυεπίπεδη. Ο αντίκτυπος στον γνωστικό τομέα ήταν εμφανής, καθώς αρκετοί/-ές ανέφεραν πως εμπλούτισαν τις γνώσεις τους για το φαινόμενο της έμφυλης βίας (περίπτωση 1) και συνειδητοποίησαν τον διαχρονικό χαρακτήρα του (περίπτωση 2). Αυτό τους/τις ώθησε να δηλώνουν υπέρμαχοι της ισότητας των δύο φύλων (περιπτώσεις 3, 4). Εξίσου σημαντικά ήταν τα ερεθίσματα στον συναισθηματικό τομέα. Ορισμένοι/-ες τόνισαν την προσπάθεια να ενσυναισθανθούν τις γυναίκες του παρελθόντος (περίπτωση 5) και ικανοποιήθηκαν επειδή τις δικαίωσαν κατά κάποιον τρόπο στο παρόν (περίπτωση 6). Επίσης, η συμμετοχή στο δρώμενο ήταν μια πρωτόγνωρη εμπειρία που διέγειρε έντονα συναισθήματα στα μέλη της ομάδας (περιπτώσεις 7, 8) και προκάλεσε διεργασίες αυτογνωσίας και αυτοεκτίμησης (περιπτώσεις 9, 10). Όσον αφορά στον ψυχοκοινωνικό τομέα, πολλοί/-ές εξήραν τη συνεργασία με συμμαθητές/-τριες και εκπαιδευτικούς (περιπτώσεις 11, 12). Επιπλέον, η επαφή με συνομηλίκους/-ες σε ένα διαφορετικό περιβάλλον, όπως αυτό της Πανεπιστημιούπολης, βιώθηκε ως κάτι ξεχωριστό (περιπτώσεις 13, 14). Τέλος, στη μνήμη αρκετών εντυπώθηκε και η θερμή αντίδραση του κοινού (περιπτώσεις 15, 16).

Πίνακας 3: Απαντήσεις μαθητών/-τριών ως προς τον σχολιασμό της εμπειρίας τους στο συνέδριο

Συζήτηση
Από τα ευρήματα προκύπτουν δύο διαπιστώσεις. Πρώτον, η παρούσα δράση είναι ενδεικτική του τρόπου με τον οποίο οι τέχνες μπορούν να αξιοποιηθούν συνδυαστικά στην εκπαίδευση για τη διαχείριση επίμαχων κοινωνικών ζητημάτων. Η μουσική, ο χορός και ο λόγος αποτελούν ισχυρά εργαλεία για την επίτευξη των εκπαιδευτικών στόχων. Ορισμένες από τις παραπάνω απαντήσεις δείχνουν πως η εμπλοκή των παιδιών με διάφορες μορφές τέχνης τα ενεργοποίησε σε ισχυρό βαθμό. Δεύτερον, διαπιστώνεται πως η συμμετοχή των μαθητών/-τριών στο συνέδριο είχε ευεργετική επίδραση σε ποικίλες πτυχές της προσωπικότητάς τους. Λαμβάνοντας υπόψη τον σκοπό και τους στόχους που τέθηκαν εξαρχής (βλ. ενότητα «Στοχοθεσία-Μεθόδευση-Υλικό»), είναι εμφανές πως τα παιδιά αποκόμισαν νέες εμπειρίες, καλλιέργησαν δεξιότητες κριτικής σκέψης, εμπλούτισαν το γνωστικό υπόβαθρό τους, εμβάθυναν σε συναισθηματικές πτυχές της προσωπικότητάς τους, είχαν την ευκαιρία να εκφραστούν ποικιλοτρόπως και να κοινωνικοποιηθούν. Η τελευταία παρατήρηση είναι ιδιαίτερα σημαντική στην περίπτωση του Γυμνασίου Δολιανών, καθώς οι μαθητές/-τριες του προέρχονται από μία επαρχιακή περιοχή, τον Δήμο Πωγωνίου Ιωαννίνων, και έχουν μεγαλύτερη ανάγκη από παρόμοιες δράσεις εξωστρέφειας σε σύγκριση με συνομηλίκους/-ες τους που κατοικούν σε αστικά κέντρα.
Ως προς τους περιορισμούς της έρευνας, αξίζει να σημειωθεί πως το άρθρο εστιάζει στον αντίκτυπο της συγκεκριμένης δράσης μόνο στους μαθητές και στις μαθήτριες λόγω αντικειμενικών δυσκολιών (ανεπάρκειας χρόνου, αδυναμίας αρχικού σχεδιασμού). Προκειμένου να σκιαγραφηθεί πολύπλευρα η επίδραση του δρώμενου, θα ήταν χρήσιμο να διερευνηθούν και οι απόψεις άλλων άμεσα ή έμμεσα εμπλεκόμενων (εκπαιδευτικών, κοινού, γονέων-κηδεμόνων). Βεβαίως, με έναν έμμεσο τρόπο μπορεί να ανιχνευτεί αυτή η επίδραση μέσα από τα κείμενα ορισμένων μαθητών/-τριών. Οι αναφορές τους στις θερμές αντιδράσεις των εξωτερικών παρατηρητών μπορεί να είναι ενδεικτικές, ως έναν βαθμό, της θετικής υποδοχής που είχε το δρώμενο από αυτούς, σίγουρα όμως αποτελούν ισχυρά τεκμήρια του αποτυπώματος που άφησε η συνολική εμπειρία στο μυαλό και την ψυχή των ίδιων των παιδιών, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Για να αποκτήσουν τα μαθησιακά οφέλη και μακροχρόνιες διαστάσεις, θα ήταν λυσιτελές να εξακολουθήσουν οι μαθητές/-τριες να ενεργοποιούνται μέσω παρόμοιων καινοτόμων διδακτικών πρακτικών και δράσεων.

Συμπεράσματα/Προτάσεις
Συμπερασματικά, όπως φαίνεται και από την περίπτωση του Γυμνασίου Δολιανών, η ενασχόληση των μαθητών/-τριών με τις τέχνες και η συμμετοχή τους σε συνέδρια μπορεί να αποβεί ιδιαίτερα ωφέλιμη για αυτούς/-ές. Μάλιστα, τα ευρήματα της παρούσας έρευνας μικρής κλίμακας συμβαδίζουν με αντίστοιχα άλλων παρόμοιων ερευνών μεγάλης κλίμακας στο εξωτερικό, που επιβεβαιώνουν τη θετική επίδραση και των τεχνών στις επιδόσεις μαθητών/-τριών Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης (Egana-delSol, 2023) και της συμμετοχής τους σε συνέδρια (Gallant κ.ά., 2020˙ Rushton κ.ά., 2021). Συνεπώς, θα ήταν σκόπιμο αφενός να ενισχυθεί η επαφή των εφήβων με τις τέχνες, αφετέρου να συνεχιστεί και να διευρυνθεί η διοργάνωση μαθητικών συνεδρίων από τους αρμόδιους φορείς.
Οι προεκτάσεις των ευρημάτων αφορούν τόσο στην Τριτοβάθμια όσο και στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Ως προς την πρώτη, η πραγματοποίηση τέτοιων συνεδρίων δίνει την ευκαιρία προσέγγισης και διασύνδεσης με την τοπική κοινότητα, παρέχει προοπτικές μαζικής προβολής και διάχυσης του ακαδημαϊκού έργου και, εν τέλει, αύξησης του αντίκτυπού του στην κοινωνία. Ως προς τη δεύτερη, τα μαθητικά συνέδρια προσφέρουν αντιστοίχως σε εκπαιδευτικούς τη δυνατότητα ευρύτερης προβολής του διδακτικού έργου τους και πραγματοποίησης εξωστρεφών και καινοτόμων δράσεων, που κινούνται έξω από το πλαίσιο μιας τυπικής διδασκαλίας. Στο τελευταίο, σημαντικό ρόλο μπορεί να διαδραματίσει η τέχνη σε όλες τις μορφές της. Και το πιο σημαντικό είναι πως ο συνδυασμός ενός δημιουργικού μέσου, των τεχνών, και ενός «εξωσχολικού» πλαισίου, των συνεδρίων, μπορεί να συμβάλει στην ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας των μαθητών/-τριών, βασικό σκοπό της εκπαίδευσης.

Ευχαριστίες
Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε την κα Κεχαγιά Βασιλική, Σύμβουλο Παιδαγωγικής Ευθύνης, που πρότεινε στο Γυμνάσιο Δολιανών να συμμετάσχει στο εν λόγω συνέδριο. Επίσης, αξίζουν θερμές ευχαριστίες στον κο Γάκιο Ξενοφώντα, Διευθυντή του Γυμνασίου Δολιανών, και στους/στις συναδέλφους εκπαιδευτικούς, που στήριξαν και συνέβαλαν παντοιοτρόπως στην υλοποίηση του δρώμενου, καθώς και στους γονείς/κηδεμόνες για τη συναίνεσή τους στη συμμετοχή των παιδιών. Ιδιαίτερης μνείας χρήζει η ανιδιοτελής συμβολή της Ενορίας Κοιμήσεως Θεοτόκου Περιβλέπτου Ιωαννίνων, που πρόσφερε τεχνικό εξοπλισμό, ενδυμασίες και υφάσματα για την ομάδα παρουσίασης, και του τοπικού τηλεοπτικού καναλιού «Ήπειρος TV1», που παραχώρησε βιντεοσκοπημένο υλικό. Τέλος, αξίζουν εύσημα σε όλους τους μαθητές και όλες τις μαθήτριες που με μεράκι και θετική διάθεση κατόρθωσαν να παράγουν ένα άρτιο αποτέλεσμα, το οποίο διέγειρε έντονα συναισθήματα και προκάλεσε γόνιμο αναστοχασμό.

Αναφορές
Babo Koro. (2023, 10 Ιανουαρίου). Του ποταμού ο χορός [Video]. YouTube. Ανακτήθηκε στις 6 Απριλίου 2025 από τη διεύθυνση
Birks, M., & Mills, J. (2015). Grounded theory: a practical guide. London: SAGE Publications.
Bloom, B. S., & Krathwohl, D. R. (1956). Taxonomy of educational objectives: the classification of educational goals. New York: Longmans, Green.
Γυμνάσιο Δολιανών. (2025, 28 Μαρτίου). 1ο Μαθητικό Συνέδριο με τίτλο «Πάρε τη λέξη μου δώσ’ μου το χέρι σου: Ορθώνοντας τον Λόγο ενάντια στη βία». Ανακτήθηκε στις 6 Απριλίου 2025 από τη διεύθυνση https://gym-dolian.ioa.sch.gr/2025/03/28
Δημουλά, Κ. (1971). Το λίγο του κόσμου. Αθήνα.
Edmiston, B. (2014). Transforming teaching and learning with active and dramatic approaches: engaging students across the curriculum. New York: Routledge.
Egana-delSol, P. (2023). The impacts of a high-school art-based program on academic achievements, creativity, and creative behaviors. npj Science of Learning, 8. Ανακτήθηκε στις 6 Απριλίου 2025 από τη διεύθυνση https://www.nature.com/articles/s41539-023-00187-6
Fox, V. C. (2002). Historical perspectives on violence against women. Journal of International Women’s Studies, 4(1), 15–34.
Gallant, C., Bork, P., Carpenter-Cleland, C., & Good, D. (2020). Examining the impact of a 2-day scientific conference on high school students’ interest in STEM and confidence in attending university. Canadian Journal of Science, Mathematics and Technology Education, 20, 376–387.
Greek_Culture. (2012, 17 Ιουλίου). Κική Δημουλά – Σημείο Αναγνωρίσεως [Video]. YouTube. Ανακτήθηκε στις 6 Απριλίου 2025 από τη διεύθυνση
Ζαχαροπούλου, K. (2021). Βρες την ευτυχία κρυμμένη. Ανακτήθηκε στις 6 Απριλίου 2025 από τη διεύθυνση https://iep.edu.gr/images/IEP/skill-labs/2023.pdf
Herrin, J. (2013). Unrivalled influence: women and empire in Byzantium. Princeton: Princeton University Press.
Lacta. (2021, 22 Νοεμβρίου). Μη με αφήσεις ποτέ. (Don’t ever leave me) [Video]. YouTube. Ανακτήθηκε στις 6 Απριλίου 2025 από τη διεύθυνση
Λαμπαδάκη, Ν. (2022). Τα τραγούδια της ντροπής. Αθήνα: ΚΨΜ.
Llewellyn-Jones, L. (2020). “Knocking her teeth out with a stone’: violence against women in Ancient Greece. Στο G. G. Fagan, L. Fibiger, M. Hudson, & M. Trundle (Επιμ.), The Cambridge World History of Violence (σσ.380–399). Cambridge: Cambridge University Press.
Μιχαηλίδου Μ., & Πετρά Ζ. (2016). Η Τέχνη διδάσκει και διδάσκεται. Στο Γ. Παπαδάτος, Σ. Πολυχρονοπούλου, Α. Μπαστέα (Επιμ.), 5ο Πανελλήνιο Συνέδριο Επιστημών Εκπαίδευσης. Πρακτικά Συνεδρίου (σσ.842–847). Αθήνα.
Μουζουράκης, Π. (2015, 14 Δεκεμβρίου). Πάνος Μουζουράκης – Χρυσό Αυγό [Video]. YouTube. Ανακτήθηκε στις 6 Απριλίου 2025 από τη διεύθυνση
Narro, A. (2018). Domestic violence against women as a reason to sanctification in Byzantine hagiography. Studia Philologica Valentina, 20(17), 111–140.
Νικολαΐδου, Σ. (Επιμ.). Η δημιουργική γραφή στο σχολείο. Αθήνα: Μεταίχμιο.
Ντάντος, Ο. (2022, 28 Μαρτίου). Τακούνια για καρφιά [Video]. YouTube. Ανακτήθηκε στις 6 Απριλίου 2025 από τη διεύθυνση
Pomeroy, S. B. (2002). Spartan women. Oxford: Oxford University Press.
Rushton, E., Charters, L., & Reiss, M. (2021). The experiences of active participation in academic conferences for high school science students. Research in Science and Technological Education, 39(1), 90–108.
Ταρατόρη-Τσαλκατίδου, Ε. (2007). Η μέθοδος project στη θεωρία και στην πράξη. Θεσσαλονίκη: Αδελφοί Κυριακίδη.
Τζάμου, Α. (2021). Πώς να γίνω ο καλύτερός μου φίλος. Ανακτήθηκε στις 5 Απριλίου 2025 από τη διεύθυνση https://iep.edu.gr/images/IEP/skill-labs/2023.pdf
World Health Organization. (2024, 25 Μαρτίου). Violence against women. Ανακτήθηκε στις 6 Απριλίου 2025 από τη διεύθυνση https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/violence-against-women

Παράρτημα