Υπεύθυνες Καθηγήτριες: Χριστοφίδη Μαρία (Φιλόλογος), Χρυσικού Παρασκευή (Εικαστικός)

E-mail: 1gymigou@sch.gr

Περίληψη

Η συγκεκριμένη εργασία αποτελεί μια πολυτροπική προσέγγιση στη θεματική της βίας και της ειρήνης μέσα από τη δημιουργική γραφή και την εικαστική έκφραση. Οι μαθητές και οι μαθήτριες επιστρατεύουν λόγο και εικόνα για να καταγγείλουν φαινόμενα ενδοοικογενειακής, σχολικής και κοινωνικής βίας και να προτάξουν την αξία της ειρηνικής συνύπαρξης. Με κείμενα βιωματικά, ποιητικά, στοχαστικά, αλλά και με έντονα χρώματα και σύμβολα, εκφράζουν τον προβληματισμό τους, τα συναισθήματά τους και το όραμά τους για έναν κόσμο χωρίς βία.

Λέξεις κλειδιά: βία, ειρήνη, εφηβεία

Εισαγωγή

Συμμετοχή του 1ου Γυμνασίου Ηγουμενίτσας στο 1ο Μαθητικό Φιλολογικό Συνέδριο.

« Ἔγωγε ἔφυν συμφιλεῖν»

Μια πολυτροπική προσέγγιση στη βία και την ειρήνη. Εικόνα και λόγος επιστρατεύονται για να αναδείξουν την ειρηνική ζωή ως «αντίδοτο» στη βία και τον φόβο. Μύχιες σκέψεις, κρυφές ανησυχίες, έντονα και γλυκόπικρα συναισθήματα εξωτερικεύονται και αποτυπώνονται στη δημιουργική γραφή (με ποιήματα, αφηγήσεις, ομιλία, επιστολές), αλλά και στην εικονογράφηση.

 Οι μαθητές/τριες επιχειρούν με δημιουργική διάθεση  να συνδυάσουν τον γλωσσικό κώδικα με τον κώδικα ζωγραφικής (αλληλεπίδραση στην τέχνη).Στον γλωσσικό κώδικα υπάρχει το υλικό (= οι λέξεις )  και εργαλείο για να πλάσουν το υλικό είναι μονάχα οι ίδιες οι λέξεις.  Λέξεις λιτές, ανάλαφρες κι άλλοτε περίτεχνες και σύνθετες στροβιλίζονται και ζευγαρώνουν.  Σφηνώνονται πάνω στο χαρτί, προσπαθούν να αναμετρ

ηθούν και να υπερνικήσουν τις προκάτοχές τους.  Ο κώδικας της ζωγραφικής πάλι με χρώματα και σχήματα έρχεται να ενισχύσει ή να συμπληρώσει το μήνυμα.  Τα εργαλεία του, τα πινέλα και οι ξυλομπογιές – όπλα αντισυμβατικά – οπλίζουν τα χέρια των μαθητών/τριών για να «ξορκίσουν» το κακό και να «ευλογήσουν» το καλό μέσα στη φρικτή και αποκρουστική όψη του κόσμου που μας περιβάλλει.

Παράλληλα, τολμούν με αγωνιστική διάθεση να περάσουν το δικό τους φιλειρηνικό μήνυμα (ανακαλυπτική μάθηση, βιωματική προσέγγιση). Μέσα από την διερεύνηση και τη συνεργασία καταξιώνουν  έννοιες όπως την αγάπη , την ομόνοια, την αλληλεγγύη, την ελευθερία και στηλιτεύουν άλλες όπως το μίσος ,  την έχθρα, τη διχόνοια, τον φόβο και τον τρόμο. Παύουν να είναι παθητικοί δέκτες στο πολύμορφο κοινωνικό πρόβλημα της βίας. Σπάνε τη σιωπή. Βγαίνουν μπροστά. Εφορμούν πάνω στο αδηφάγο τέρας που απλώνει απειλητικά τα πλοκάμια του σε κάθε μορφή κοινωνικής ζωής (ενδοσχολική βία, ενδοοικογενειακή, διαδικτυακή, οπαδική … και η έσχατη μορφή βίας, ο πόλεμος).   Με το δικό τους μοναδικό τρόπο γίνονται κατήγοροι της βίας, θιασώτες της ειρήνης ή άλλως «ενεργοί πολίτες».

Η αθώα και κριτική ματιά της εφηβικής ηλικίας οραματίζεται  απρόσκοπτα μια διαφορετική μα καλύτερη προοπτική του μέλλοντος. Και αποζητούν εναγωνίως από εμάς, του μεγαλύτερους, να είμαστε αρωγοί στο αισιόδοξο όραμά τους, συνοδοιπόροι στο πλευρό τους.

Και τότε ακριβώς μέσα στον ορυμαγδό συντελείται το μέγα θαύμα. Όταν ο ίμερος των νέων για ειρήνη και ευημερία μπολιάζει το δέντρο της ζωής με αγάπη, ομόνοια, αλληλεγγύη… τότε και το Όνειρο ξεπεταρίζει και σαν τρελό πουλί φωλιάζει σε μία νέα κοινωνία Ανθρώπων.

Αποτελέσματα

Από “μένα σ” εσένα

Συγγραφείς: Αλεξίου Κωνσταντίνος & Κοσιώρη Μαριλένα

Αγαπητέ Θύτη ,

Δεν ξέρω ποιος απ ΄ όλους είσαι… ποιoν κόσμο τυραννάς… ποια καημένα μυαλά ταλανίζεις… και ποιες ψυχές ολοένα και διαταράσσεις… Το μόνο που μπορώ να δηλώσω με βεβαιότητα είναι ότι κάποιος σε έχει συνεχώς στο νου, ο οποίος τις περισσότερες φορές είναι αθώος… και μην κρυβόμαστε, το ξέρεις καλά! Ίσως να μην καταλαβαίνεις πλήρως τις συνέπειες των πράξεών σου , αλλά κάποιοι ζουν καθημερινά μ΄ αυτές ανεξίτηλες μέσα τους. Ήρθε η ώρα  να σε γνωρίσουμε…

Αγαπητέ Θύτη εκβιαστή,

Είσαι ο πιο γνωστός απ ΄όλους. Οι φίλοι σου είναι με το μέρος σου , πολύ πιθανόν να είναι «συνέταιροί» σου και να σε απομακρύνουν από την πραγματικότητα. Η πραγματικότητα για την οποία μιλάμε, σε χαρακτηρίζει «ψευτόμαγκα , αδύναμο και κοινωνικά απόβλητο».  Και όχι! Μην προσπαθείς να απολογηθείς , χειρότερα θα τα κάνεις. Έι,  μικρούλη! Οι πράξεις σου έχουν αντίκτυπο στις ζωές των άλλων.

Αγαπητέ Θύτη βιαστή,

Μαστίζεις καθημερινά γυναίκες , άντρες και παιδιά , θύματα για την προσωπική σου ευχαρίστηση. Έχεις αντιληφθεί ότι είσαι πρώτο θέμα σε όλα τα κανάλια; Και σε αφήνει αδιάφορο το γεγονός ότι όποια ώρα και στιγμή ανοίξεις την τηλεόρασή σου, αυτομάτως εμφανίζεσαι; Αυτό που εσύ αποκαλείς ηδονή , για το θύμα σου δεν είναι τίποτα άλλο παρά ατελείωτες ώρες πόνου και σίγουρα μία από τις μελανότερες σελίδες του ημερολογίου του. Συγκινήθηκες; Δε νομίζω.

Αγαπητέ Θύτη οπαδέ,

Δεν έχω ιδέα αν το πάθος για την ομάδα σε οδηγεί σε αποτρόπαιες πράξεις ή αν η ομάδα σου είναι μονάχα μία αφορμή για να διοχετεύσεις τυχόν αρνητικά συναισθήματα που σε κατακλύζουν. Και πώς τα διοχετεύεις; Ορμώντας πάνω σε άτομα της αντίπαλης ομάδας σαν λυσσασμένο σκυλί. Το μόνο που γνωρίζω είναι ότι σε κάθε αγώνα που πρωταγωνιστεί η ομάδα σου , εσύ επιλέγεις να δώσεις το δικό σου φινάλε με ένα επεισόδιο που κανείς δε θα ήθελε να παρακολουθήσει, ένα επεισόδιο που κανένα κανάλι δε θα ήθελε να προβάλλει.

Αγαπητέ Θύτη πολιτικέ,

Δεν περίμενες να βρεθείς εδώ έτσι; Κι όμως, εδώ δεν υπάρχει λογοκρισία. Εκατοντάδες άνθρωποι -συμπεριλαμβανομένων και παιδιών- χάνουν τη ζωή τους από μια σφαίρα που εσύ επέλεξες να ριχτεί, από μία σκανδάλη που εσύ επέβαλες να πατηθεί. Οι χρηματικές και εδαφικές απολαβές σου είναι μηδαμινές απέναντι στα ματωμένα χέρια σου. Υπέρογκα ποσά ανάλογα με τα δάκρυα πεσμένα στο χώμα που πλέον σου ανήκει.

Και τώρα που συστηθήκαμε… μήπως άρχισες να βαριανασαίνεις; Μήπως άρχισαν να ανεβαίνουν οι παλμοί σου; Μα τι λέω… σα να σε βλέπω μπροστά μου και μόλις ζωγραφίστηκε στο πρόσωπό σου το γνωστό σου ειρωνικό χαμόγελο, το οποίο εάν το μεταφράσει κανείς, μόνο αδιαφορία δηλώνει. Έλα , συγγνώμη, δεν ήθελα να είμαι τόσο σκληρός… μέσα από αυτό το γράμμα δεν προσπαθώ να σε κρίνω , αλλά σου δίνω την ευκαιρία να αναλογιστείς τις πράξεις σου και ίσως να μετανοήσεις.

Καλή συνέχεια,

Το αθώο θύμα σου.

Αλεξίου Κωνσταντίνος & Κοσιώρη Μαριλένα

Εικόνα 1: Εικαστικό έργο για το κείμενο «Από “μένα σ” εσένα» των μαθητών Αλεξίου Κων/νου και Κοσιώρη Μαριλένας

Ματοβαμμένο Κισμέτ

Συγγραφέας: Ντούγια Βασιλίνα

Τα δεκατέσσερα χρόνια μου θα κλείσω σε τρεις μήνες,

και η σκέψη μου ιπτάμενο χαλί,

που πέταξε πάνω από άγνωστες και  απόκοσμές της ανθρωπιάς τις δίνες.

Εγώ γεννήθηκα εδώ και κατοικώ στη Δύση

σ’ εκείνες έλαχε εκεί, άκαιρα και ακούσια να παραβιαστεί η φύση.

Υεμένη, Ιράν είναι μόνο δύο χώρες

τα πάθη τους και τα δεινά αμέτρητα

ξεπέρασαν σε αριθμό και τις ίδιες τις άμοιρες τις κόρες.

Στο δικό τους το Κισμέτ αντί μελάνι ρέει αίμα,

και όποιος τολμήσει να το αρνηθεί

δε θα είναι άνθρωπος της γης

ούτε αρχάγγελος μιας χαραυγής

μα ένα πλάσμα απάνθρωπο

που πνίγηκε στου ωκεανού το βλάσφημο το ψέμα.

Εκεί μακριά στην Ανατολή, η βία έγινε συνήθεια

μέρα τη μέρα χαροπαλεύει η δόλια η ψυχή,

ματώνει η αλήθεια.

Εικόνα 2: Εικαστικό έργο για το κείμενο «Ματοβαμμένο Κισμέτ» του μαθητή Νίτσα Χρήστου

Το γράμμα της Μυρτώς

Συγγραφέας: Γκούτζα Νεφέλη

Αγαπητή Δάφνη

Εύχομαι να είσαι καλά! Σου στέλνω αυτό το γράμμα για να σου εμπιστευτώ κάτι που δεν σου είχα αναφέρει γιατί δεν ένιωθα έτοιμη. Τον τελευταίο καιρό ο πατέρας μου συμπεριφερόταν αλλόκοτα! Έλειπε από το σπίτι συχνά και όταν επέστρεφε ήταν εκνευρισμένος με εμάς χωρίς κανέναν λόγο. Αυτό επαναλαμβανόταν για περίπου δέκα μέρες. Η μητέρα μου και ο πατέρας μου είχαν καθημερινά εντάσεις. Παρατήρησα πως ο μικρός μου αδελφός άρχισε να καταλαβαίνει πολλά πράγματα. Με ρωτούσε σχεδόν συνέχεια αν είναι καλά η γονείς μας και εγώ πάντα του απαντούσα: «Ναι, μια χαρά είναι απλά διαφωνούν για θέματα δικά τους. Οι συγκρούσεις γίνονταν όλο και πιο έντονες με το πέρασμα του χρόνου. Κάθε φορά που οι γονείς μου τσακώνονταν εγώ είτε προσπαθούσα να απασχολήσω με όποιον τρόπο μπορούσα τον μικρό μου αδερφό είτε καθόμουν στο δωμάτιο μου και άκουγα μουσική. Δεν ήθελα να ακούω της φωνές τους. Με ταράζουν.

Περίπου έτσι κυλούσε ο καιρός στο σπίτι μας. Ώσπου μια μέρα ο πατέρας μου ξεπέρασε το όρια. Ήταν μια συνηθισμένη μέρα για εμένα! Ήμουνα κλεισμένη στο δωμάτιο μου και άκουγα μουσική. Οι γονείς μου ως συνήθως μάλωναν μέχρι που ξαφνικά δεν ακουγόταν τίποτα. Δεν έδωσα ιδιαίτερη σημασία αλλά μετά ακούστηκε ένας δυνατός θόρυβος σαν να είχε πέσει κάποιο αντικείμενο κάτω. Μετά, άκουσα ουρλιαχτά. Τρόμαξα! Δεν ήξερα τι να κάνω. Άκουσα την πόρτα να κλείνει. Υπέθεσα ότι κάποιος έφυγε. Κατέβηκα κάτω και είδα την μητέρα μου στο πάτωμα. Ήταν γεμάτη με αίματα και είχε πολλές μελανιές. Δεν μπόρεσα να την κοιτάξω στα μάτια. Όταν την ρώτησα αν ήταν εντάξει, με καθησύχασε λέγοντας μου πως απλά έπεσε. Αλλά εγώ ήξερα τι είχε γίνει. Μόνο που είδα τη μητέρα μου σε τέτοια κατάσταση, δεν μπορούσα να το πιστέψω. Τότε έτρεξα στο δωμάτιο του αδελφού μου να δω πως είναι. Ευτυχώς που δεν είχε αντιληφθεί τίποτε γιατί ήταν απασχολημένος με τα παιχνίδια του. Έμεινα μαζί του και τον κράτησα σφιχτά στην αγκαλιά μου.

Από εκείνη την ημέρα δεν σταμάτησε να μας κακοποιεί ο πατέρας μου. Δεν τολμούμε να πούμε κάτι. Κάθε μέρα και χειροτερεύει η κατάσταση. Όταν βγαίνουμε έξω, προσποιούμαστε ότι είμαστε μια χαρά, ότι δεν συμβαίνει τίποτε. Κανένας δεν μπορεί να υποψιαστεί τι γίνεται. Δεν αντέχω άλλο. Γιατί να το περνάω εγώ όλο αυτό; Γιατί; Τι έχω κάνει και μου αξίζουν αυτά; Γιατί δεν μπορώ να χαμογελάω αληθινά σαν τα άλλα παιδιά; Δεν είναι άδικο; Είσαι η μόνη που μπορείς να με βοηθήσεις. Σε εκλιπαρώ, βοήθησέ με γιατί… Δεν μπορώ άλλο!

Μυρτώ

Εικόνα 3: Εικαστικό έργο για το κείμενο «Το γράμμα της Μυρτώς» της μαθήτριας Γιάκη Ρόζας

Ένα μοιραίο λάθος

Συγγραφέας: Καπρινιώτη Κατερίνα

Το δωμάτιο ψυχρό,

άτονο, καταθλιπτικό.

Το βλέμμα της

έντονο, βλοσυρό,

καρφωμένο στην

ηλεκτρική καρέκλα.

Στο μυαλό της

οι σκέψεις τριγυρίζουν,

τη βασανίζουν, τη σκοτώνουν.

Αυτά τα λόγια τη στοιχειώνουν

“Γιατί το έκανες αυτό, απάνθρωπη;

Δεν ντράπηκες; Δε σκέφτηκες

τη μικρή σου κόρη;”

Το πρόσωπο χλωμό,

με κόμπο στον λαιμό,

προσπαθεί να μην καταρρεύσει.

“’Ήρθε η ώρα”, λέει ο δεσμοφύλακας.

Τα μάτια της στενεύουν.

Τα χείλη της να τρέμουν.

Τα δάκρυα να τρέχουν

στάλα στάλα πάνω

στο απεριποίητο πρόσωπό της.

Τα δάκρυα της δυστυχίας,

του πόνου, του ιδρώτα

που πουθενά δεν ωφέλησαν.

Τα δάκρυα της δυσπιστίας,

της ενοχής, της κούρασης,

που ποτέ δε στέρεψαν.

Δεν μπορεί να αντισταθεί

στη μοίρα της.

Δεν μπορεί να πάρει πίσω

το αμάρτημα που έπραξε.

Αφήνει πίσω της

μια κόρη.

Μια κόρη που θα μεγαλώσει

χωρίς μητέρα.

Μια κόρη που θα μεγαλώσει

μες στο ψέμα.

Μια κόρη χωρίς τη δημιουργό της.

Και όλα αυτά για

ένα μοιραίο λάθος.

Τα σκέφτεται όλα αυτά

ενώ της δένουν χέρια-πόδια·

ενώ της βάζουν τον ηλεκτροδότη.

Ενώ όλο το σώμα της τραντάζει,

αρχίζει να ουρλιάζει.

Η ηλεκτρική ενέργεια

εξερευνά όλο της το είναι,

την κάνει να ανατριχιάζει,

να κραυγάζει.

Λίγα δευτερόλεπτα αργότερα,

ο τσουχτερός πόνος

την πιέζει,

την κάνει να ψελλίζει “Συγγνώμη”,

μέχρι που οι φωνές,

τα δάκρυα και ο πόνος

σταματάνε

και στη θέση τους

απόλυτο σκοτάδι

καταλαμβάνει τον χώρο.

Κατερίνα Καπρινιώτη

Εικόνα 4: Εικαστικό έργο για το κείμενο «Ένα μοιραίο λάθος» της μαθήτριας Καπρινιώτη Κατερίνας

Τα παιδιά στον πόλεμο

Συγγραφείς: Γόγολου Έρση – Καρρά Ιωάννα

Τα παιδιά που ειρήνη λαχταρούνε

πώς μπορούν να λησμονούνε;

Θα την ψάξουν , θα τη βρούνε.

Να την πάρουν , να χαρούνε.

Τον πόνο και τον πόλεμο

τα παιδιά πάντα νικούνε.

Στην καρδιά  τους  πάντα μέσα

την οικογένεια αναζητούνε.

Τα όνειρά τους πάντα κρύβουν

και δεν τα αποκαλύπτουν.

Αν σε κάποιους τα αφήσουν,

μην τα πάρουνε και φύγουν.

Κλαίνε και πονούνε,

για τα βάσανα μιλούνε…

Θέλουν ο πόλεμος να πάψει

και η ειρήνη να λάμψει!

Εικόνα 5:  Εικαστικό έργο για το κείμενο «Τα παιδιά στον πόλεμο» των μαθητριών Έρση Γόγολου – Ιωάννα Καρρά

Πόνος

Συγγραφέας: Παππά Αικατερίνη

Ξυπνά, τρέχει, φεύγει,

δε θέλει να τον αντικρίσει.

Δε θέλει να αντικρίσει

τον Κακοποιό του σπιτιού.

Δε θέλει να πονέσει,

δε θέλει να κλάψει,

δε θέλει να ζει στη σιωπή.

Πρωί, πρωί αποχωρεί

και ψάχνει μέρος να κρυφτεί

μακριά απ’ τον πόνο του σπιτιού του,

ελπίζοντας σε μια αυγή.

Εικόνα 6: Εικαστικό έργο για το κείμενο «Πόνος» της μαθήτριας Τσώτου Σοφίας

Ρωγμή στην αθωότητα ενός παιδιού

Συγγραφέας: Κοντού Αγγελική

“Πώς μπορέσατε, πώς μπορέσατε;” είπα με φωνή γεμάτη πικρία. “Κάθε χτύπημα, κάθε κραυγή, κάθε στιγμή φόβου… Δεν βλέπατε ότι ήμουν απλώς ένα παιδί που ζητούσε μόνο να το αγαπήσετε;” Κοιτιόμασταν μέσα στα μάτια αλλά ποτέ δεν κατορθώσαμε να καταλάβουμε ο ένας τον άλλον. Πάντα υπήρχε μια λίμνη ανάμεσα μας που μας χώριζε, γεμάτη με τα δάκρυά μου. Και κάθε φορά που επιδίωκα να περάσω στην απέναντι όχθη, κατέληγα εγκλωβισμένη στον πυρήνα της. «Δεν είσαι ικανή να καταφέρεις τίποτα στη ζωή σου!» πάντα έτσι έλεγαν και ωρύονταν μέσα στο σπίτι, κάτω από αυτούς τους τοίχους που στηρίζονταν με τη δύναμη των φωνών και των χεριών τους. Ύστερα, έτρεχα να τους ξεφύγω με την ελπίδα ότι με τον ίδιο τρόπο θα καταφέρω να ξεφύγω και από το σπίτι μας… μία μέρα… μία μακρινή, μακρινή μέρα…

Τα φώτα έσβηναν, οι σκέψεις μου όμως ακατόρθωτο να το κάνουν. Όλο έτρεχαν και έτρεχαν, δίχως σταματημό.  Μερικές φορές το μόνο που μπορείς να κάνεις, σκεφτόμουν, είναι να ξαπλώσεις στο κρεβάτι σου σαν να προσγειώνεσαι σε ένα λευκό σύννεφο και να ελπίζεις ότι θα αποκοιμηθείς πριν προλάβουν τα τελευταία σου κομμάτια να διασπαστούν από τον τρομερό πόνο που βιώνεις. Παρακαλάς να ξυπνήσεις την επόμενη και η σελίδα να είναι λευκή, κρατώντας εσύ αυτή τη φορά εκείνο τον στυλό που θα γράψει τη συνέχεια της ιστορίας σου και κανένας άλλος. Να έχεις τη δυνατότητα να τη γεμίσεις με όσα χρώματα σε εκφράζουν και να μην περιορίζεσαι.

Κανένας δεν μπορεί να καταλάβει το συναίσθημα να παρατηρείς δίπλα σου μια υγιή οικογένεια, χωρίς τη βία να τους αποξενώνει ολοένα και περισσότερο. Μόνο εσύ ο ίδιος. Κανένας δε γνωρίζει πόσο πόνο και θλίψη μου προκάλεσαν, πόσα τραύματα θα με συνοδεύουν στη ζωή μου λόγω της δικής τους αναλγησίας. Κανένας δεν μπορεί να νιώσει τον φόβο που έχει μετακομίσει στα μάτια σου και τις σκέψεις που σε βασανίζουν όπως: “Λες αύριο να παρατηρήσουν στο σχολείο αυτές τις μελανιές;”

«Όχι, σταμάτα, με πονάς!» φώναζα καθώς τα μάτια μου επέπλεαν πάνω στα δάκρυα, αλλά τα χέρια του δε σταματούσαν. Κάθε χτύπημα με έσπαζε λίγο περισσότερο. Αναρωτιόμουν γιατί τα χέρια αυτά δεν ήταν μαθημένα σε τρυφερά χάδια και ζεστές αγκαλιές. Πάντα αναζητούσα στους γύρω μου αυτή την αγάπη που δεν έλαβα από εκείνους, με αποτέλεσμα να πέφτω και να ξαναπέφτω και να μην έχω κανέναν να με σώσει από αυτόν τον ατελείωτο ωκεανό που απλωνόταν μπροστά μου, γεμάτος βάθος και απεραντοσύνη. Και η σιωπή μου μού φώναζε πιο δυνατά από ποτέ: “Βοήθησέ με, χάνομαι μόνος μου σε κύματα πελώρια.” Αλλά είχα φορέσει παρωπίδες, κλειδώνοντας έξω τις συμβουλές εκείνων που θα μπορούσαν να με σώσουν. Άφηναν μόνο τις δικές τους άγριες φωνές να εισβάλλουν, γεμάτες θυμό και μίσος, που με έκαναν να χάνω κάθε αίσθηση του εαυτού μου.

Κοιτώντας το τέρας από το οποίο προέρχεσαι, αρχίζεις να αντιλαμβάνεσαι σιγά σιγά πως βαδίζεις στο μονοπάτι του. Ξαφνικά, σου δημιουργούνται οι πιο τρομακτικές σκέψεις. Και ακριβώς αυτή είναι η στιγμή που επιθυμείς να τραβήξεις το δικό σου δρόμο. Όταν συνειδητοποιείς πόσο λανθασμένα έχεις μεγαλώσει σε μία οικογένεια γεμάτη χειριστικότητα, τσακωμούς, τοξικότητα και βία είναι η στιγμή που αλλάζεις ριζικά ως άνθρωπος. Οι σκέψεις αναπάντεχα αποκτούν φωνή και προσπαθούν να σου υπενθυμίσουν ένα μονάχα πράγμα: “Απόβαλλε από πάνω σου οτιδήποτε σου θυμίζει εκείνους τους αισχρούς ανθρώπους.”

Όμως, κάθε χτύπημα στο σώμα ενός παιδιού είναι μια ρωγμή στην αθωότητά του, που δυστυχώς δεν επουλώνεται ποτέ πλήρως!

Εικόνα 7: Εικαστικό έργο για το κείμενο «Ρωγμή στην αθωότητα ενός παιδιού» της μαθήτριας Νικολάου Χαριτίνης

Αγωνία στο σχολείο

Συγγραφέας: Εξάρχου Σπυριδούλα

Είναι ο φόβος που σε κυριεύει

κάθε μέρα παντού,

στο σχολείο, στο φροντιστήριο ,

στο γήπεδο, στη βόλτα.

Είναι η λύπη κάθε μέρα

να μην τρως, να μη γελάς,

να μην κάνεις τίποτα

εκτός από το να εύχεσαι να μην υπάρχεις.

Είναι ο καθημερινός πόνος μετά από κάθε πράξη τους.

Να κλαις, να απομονώνεσαι στον εαυτό σου.

Δεν είναι ντροπή να μιλάς.

Μη φοβάσαι! Μίλα!

Σπάσε τη σιωπή σου!

Εικόνα 8: Εικαστικό έργο για το κείμενο «Αγωνία στο σχολείο» της μαθήτριας Αλιζότι Έρικας

Ζητούνται Μέτρα

Συγγραφέας: Κολιούση Μαριλένια

Αξιότιμε κύριε Υπουργέ  Παιδείας,

Σας στέλνω αυτό το γράμμα για να σας εκφράσω τη δυσαρέσκειά μου σχετικά  με το θέμα του σχολικού εκφοβισμού.

Καθημερινά είμαι μπροστά σε κάποια περιστατικά εκφοβισμού στο σχολείο μου. Κάποιες φορές προσπαθώ να βοηθήσω το θύμα αλλά άλλες φορές δεν μπορώ να αντιμετωπίσω τους νταήδες , διότι μιλάμε για μια ολόκληρη συμμορία και όχι μόνο για ένα άτομο. Βλέπω συχνά το φόβο και τη θλίψη στα μάτια πολλών συμμαθητών μου. Πλέον έχω αρχίσει  να αγανακτώ με αυτήν την κατάσταση. Πόσο ανεξέλεγκτη και τραγική μπορεί  να γίνει;

Αυτό που θα ήθελα από εσάς είναι να λάβετε πιο αυστηρά μέτρα. Για παράδειγμα , να υπάρχει ψυχολόγος κάθε μέρα στο σχολείο ώστε αν ένα παιδί θέλει να πάρει τη γνώμη ενός ειδικού , να μπορεί να απευθυνθεί στον ψυχολόγο. Επίσης , μέσα από κάποιες δράσεις ή κατάλληλα μαθήματα, να εκπαιδεύονται οι μαθητές ώστε  να λύνουν μόνοι τους τις διαφορές τους ειρηνικά. Τέλος , μπορούν οι κανονισμοί να γίνουν πιο αυστηροί και να εφαρμόζονται. Έτσι , πιστεύω ότι το σχολικό μας περιβάλλον θα γίνεται  ολοένα και καλύτερο και σιγά σιγά όλα τα παιδιά θα συμφιλιώνονται μεταξύ τους.

Ελπίζω  να συμμερίζεστε το φόβο μου και τη δυσαρέσκειά μου και να λάβετε τις απαραίτητες αποφάσεις. Σας ευχαριστώ πολύ που αφιερώσατε τον  πολύτιμο χρόνο σας για να διαβάσετε το γράμμα μου.

Με εκτίμηση,

μία μαθήτρια Γυμνασίου

Εικόνα 9: Εικαστικό έργο για το κείμενο «Ζητούνται Μέτρα» της μαθήτριας Νικολάου Χαριτίνης

Εκφοβισμός

Συγγραφέας: Γκιζλή Μελίνα

Στο σχολείο , στην καθημερινή σου ζωή

ο ίδιος φόβος πάντα , εκφοβισμός…

Μια φωνή μέσα σου λέει να μη μιλήσεις ,

να μη φωνάξεις , να μην αντιδράσεις .

Είναι ο φόβος που σε κάθε σχολική ημέρα

ξεπηδά από την ψυχή σου .

Είναι η ντροπή για το τι κάνεις ,

για το ποιος είσαι .

Είναι το άγχος για το τι θα κάνεις ,

για το τι θα πεις .

Είναι η αγωνία για τη σχολική ημέρα .

Είναι η θλίψη που σου τρώει την ψυχή .

Είναι οι κακές σκέψεις που έχεις το βράδυ

όταν τους βλέπεις στα όνειρά σου .

Είναι η χαρά και η ευτυχία

που όλο και περισσότερο αχνοφαίνονται

στην ψυχή σου .

Σταμάτα να σωπαίνεις !

Δεν είναι ντροπή …

Μίλα τώρα !

Εικόνα 10: Εικαστικό έργο για το κείμενο «Εκφοβισμός»  της μαθήτριας Γκιζλή Μελίνας

Η τελευταία κραυγή

Συγγραφέας: Γιάκη Ρόζα

Μόνο όταν αντίκρισα το άψυχο σώμα του, κατάλαβα πόσο δυνατή ήταν η τραχιά φωνή που ξεχείλιζε από τις κόρες των ματιών του παλεύοντας μάταια ν’ ακουστεί. Η εικόνα τους, άδεια μάτια πλέον, με έκανε να συνειδητοποιήσω πόσα έλεγαν πριν, δίχως λέξη να ακουστεί. Πόσες φορές αγνόησα την τραχιά φωνή που ψιθύριζε σαν αεράκι χαϊδεύοντας το πίσω μέρος του μυαλού μου. Ίσως, αν η τραχιά φωνή είχε ακουστεί, να ‘βλεπα ακόμα μάτια γεμάτα ζωή. Γιατί το άψυχο σώμα κάποτε λάτρευε να ζει. Μέχρι που την κλεψύδρα του σε θρύψαλα μετέτρεψε στραγγίζοντας και τον τελευταίο κόκκο ζωής. Όχι μόνο της ζωής που λάτρευε, αλλά και εκείνης που μόνο η τραχιά φωνή μπορούσε να αφηγηθεί. Η εξάντληση από την πάλη το έκανε να καταρρεύσει, τα μπλε ποτάμια στους καρπούς του έκοψε, τα ζωοφόρα αυτά ρυάκια μετά από ταλαιπώρια έσβησε.

Δεν ήταν οι πληγές στο σώμα του όμως που τη ζωή του έσβησαν, αλλά αυτές που στο μυαλό του είχαν χαραχτεί. Η βία δεν άφηνε πάντα μελανιές. Μερικές φορές ρίζωνε σιωπηλά, γινόταν σκέψεις που έτρωγαν τα θεμέλια της ψυχής του. Οι βαθύτερες πληγές του δεν ήταν ορατές· αιμορραγούσαν μέσα του καθώς η αδιαφορία του κόσμου γινόταν η πιο σφοδρή μορφή κακοποίησης. Έτσι, σώπασε. Κι όταν το βάρος της σιωπής έγινε αβάσταχτο, την χάραξε στους καρπούς του ως μια τελευταία κραυγή, μια τελευταία προσπάθεια ν’ ακουστεί. Γιατί η σιωπή δεν είναι πάντα χρυσός. Ενίοτε είναι στάχτη και θάβει αυτούς που αδυνατούν να την τινάξουν από πάνω τους.

Εικόνα 11: Εικαστικό έργο για το κείμενο «Η τελευταία κραυγή» του μαθητή Οικονόμου Ελευθέριου

Αγώνας για μία κοινωνία αγάπης και αλληλοσεβασμού

Συγγραφείς: Λουκία Λουκά & Κωνσταντίνα Καζή

Αξιότιμοι κύριοι και κυρίες,

Αγαπητοί μαθητές και μαθήτριες,

Βρισκόμαστε σήμερα εδώ, στη Βουλή των Εφήβων, για να σας μιλήσουμε για ένα σοβαρό πρόβλημα που μας απασχολεί όλους. Μια ανοιχτή πληγή της κοινωνίας που χρειάζεται άμεσα θεραπεία. Πρόκειται για τη Βία η οποία όπως όλοι θα συμφωνήσουμε, κλέβει το χαμόγελο και το όνειρο ειδικά από εμάς, τη νέα γενιά.

Η βία, σε κάθε μορφή της, αποτελεί αναμφίβολα μια από τις μεγαλύτερες μάστιγες της σύγχρονης κοινωνίας. Εμφανίζεται στις οικογένειες, στα σχολεία, στους χώρους εργασίας, ακόμη και στους δρόμους των πόλεών μας. Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί στο θέμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η βία  παραμένει μια θλιβερή πραγματικότητα που επηρεάζει πολλούς ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.

Η βία μπορεί να έχει πολλές και διαφορετικές μορφές. Μπορεί να είναι σωματική, ψυχολογική, λεκτική ή και οικονομική. Μπορεί να εκδηλωθεί μέσω κακοποίησης, εκφοβισμού, εκμετάλλευσης ή παραμέλησης. Συχνά θύματα είναι τα παιδιά τα οποία υφίστανται κακοποίηση στο οικογενειακό τους περιβάλλον, οι γυναίκες και οι μειονότητες που πέφτουν θύματα ρατσιστικής αντιμετώπισης. Οι συνέπειές της δεν είναι μόνο άμεσες αλλά και μακροπρόθεσμες. Τα θύματά της συχνά υποφέρουν από ψυχολογικά τραύματα, απώλεια αυτοπεποίθησης και δυσκολίες στις διαπροσωπικές τους σχέσεις. Η βία δεν επηρεάζει μόνο το άτομο που την υφίσταται, αλλά διαβρώνει και την κοινωνία συνολικά, ενισχύοντας τον φόβο, την αίσθηση ανασφάλειας και το αίσθημα της αδικίας.

Η αντιμετώπιση της βίας δεν είναι ατομική υπόθεση, αλλά συλλογική ευθύνη και απαιτούνται άμεσες λύσεις και ενέργειες  σε πολλαπλά επίπεδα. Η οικογένεια, το σχολείο, η πολιτεία και η κοινωνία στο σύνολό της πρέπει να ενώσουν τις δυνάμεις τους για την πρόληψη  και καταπολέμησή της.

Όπως σε όλα τα ζητήματα, η πρόληψη πρέπει να ξεκινήσει από την διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Η οικογένεια που είναι ο πρώτος και ο μεγαλύτερος φορέας διαπαιδαγώγησης, οφείλει να καλλιεργήσει στα παιδιά από μικρή ηλικία τις αξίες της αλληλεγγύης, της ανεκτικότητας και του σεβασμού προς τον συνάνθρωπο. Μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον τα παιδιά πρέπει να ασκούνται στη συνεργασία και τον διάλογο. Με αυτόν τον τρόπο θα είναι σε θέση να αντιμετωπίζουν τις διαφορετικές απόψεις με λογική και σύνεση, αποφεύγοντας τη βία.

Το σχολείο επίσης είναι βασικός φορέας διαπαιδαγώγησης και κοινωνικοποίησης και μπορεί να συμβάλλει στην καταπολέμηση της βίας. Οι δάσκαλοι και οι καθηγητές οφείλουν να μεταδώσουν στα παιδιά τις αξίες και τις αρχές της ισότητας και του σεβασμού προς τον συνάνθρωπο. Επιπλέον, να λειτουργούν και οι ίδιοι ως παράδειγμα κάνοντας πράξη τη δημοκρατία μέσα στην τάξη και χρησιμοποιώντας τον διάλογο για την επίλυση των προβλημάτων. Αν το παιδί μάθει να συνεργάζεται και να λύνει της διαφορές του με διάλογο μέσα στο σχολείο όπου συνυπάρχουν διαφορετικές προσωπικότητες, θα πράξει το ίδιο και στην υπόλοιπη ζωή του.

Τέλος, είναι ανάγκη η κοινωνία στο σύνολό της να φροντίσει για την καταπολέμηση της βίας. Οι κοινωνικές πρωτοβουλίες εθελοντών, τα μέσα ενημέρωσης και οι πνευματικοί άνθρωποι μπορούν με συστηματική ενημέρωση να βοηθήσουν ώστε όλοι μας να υιοθετήσουμε μια κουλτούρα ειρήνης και σεβασμού. Η  πολιτεία πρέπει να μεριμνήσει για την αυστηρή εφαρμογή των νόμων που αφορούν την πρόληψη της βίας και την προστασία των θυμάτων. Πάνω απ΄ όλα όμως, πρέπει ο καθένας από εμάς να βοηθήσει να ξεριζωθεί ο σπόρος της βίας από τις κοινωνίες μας. Οφείλουμε να υψώσουμε τη φωνή μας καταγγέλλοντας περιστατικά βίας όπου και αν τα συναντούμε, στηρίζοντας όσους έχουν ανάγκη. Η καταπολέμηση του ρατσισμού, των στερεοτύπων και των προκαταλήψεων που οδηγούν στη βία πρέπει να γίνει προτεραιότητα όλων μας.

Ο αγώνας ενάντια στη βία είναι αγώνας για την αξιοπρέπεια, την ελευθερία και την ειρήνη. Ας αναλάβουμε, λοιπόν, όλοι μαζί και ο καθένας ξεχωριστά, την ευθύνη που μας αναλογεί ώστε να χτίσουμε μια κοινωνία όπου η αγάπη και ο σεβασμός θα υπερισχύουν του φόβου και της βίας.

Σας ευχαριστούμε πολύ για την προσοχή σας.

Λουκία Λουκά, Κωνσταντίνα Καζή, στη Βουλή των Εφήβων

Εικόνα 12: Εικαστικό έργο για το κείμενο «Αγώνας για μία κοινωνία αγάπης και αλληλοσεβασμού»
της μαθήτριας Γιώτη Μιράντας

Συμπεράσματα

Μέσα από την παρούσα δράση αναδείχθηκε η δύναμη του σχολείου ως χώρου δημιουργικής έκφρασης, ενσυναίσθησης και ελεύθερου διαλόγου. Οι μαθητές και οι μαθήτριες τόλμησαν να μιλήσουν για δύσκολες εμπειρίες και κοινωνικά ζητήματα, αποκτώντας φωνή και συνείδηση ενεργού πολίτη. Η σύνθεση γλωσσικού και εικαστικού λόγου ανέδειξε την τέχνη ως ισχυρό εργαλείο ευαισθητοποίησης και κοινωνικής παρέμβασης.

Δασκάλα (ΠΕ 70), Γεωπόνος Msc, 38^ο Δημοτικό Σχολείο Λάρισας,

vasxristof@hotmail.com

Περίληψη

Το παρόν άρθρο παρουσιάζει ένα καινοτόμο εκπαιδευτικό πρόγραμμα που στοχεύει στη διαμόρφωση θετικών συμπεριφορικών προτύπων στους μαθητές/τριες και στην καλλιέργεια συναισθημάτων καλοσύνης, με έμφαση στην προώθηση ενός ενωτικού και υποστηρικτικού σχολικού περιβάλλοντος. Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα eTwinning «Our European Kindness Tree» υλοποιήθηκε το σχολικό έτος 2023-2024 στο 38o Δημοτικό Σχολείο της Λάρισας. Συμμετείχαν 20 εκπαιδευτικοί από 5 χώρες και όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης, προωθώντας την ανταλλαγή καλών πρακτικών. Η αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων Web 2.0 διευκόλυνε την οργάνωση και διάχυση των αποτελεσμάτων, ενώ η πολυπολιτισμική προσέγγιση ανέδειξε τη διεθνή διάσταση του ζητήματος της ενδοσχολικής βίας. Το πρόγραμμα, μέσω της συνεργασίας, έδωσε έμφαση στην ανάπτυξη δεξιοτήτων ενσυναίσθησης και αλληλεγγύης στους μαθητές/τριες, συμβάλλοντας έτσι στην προαγωγή της ψυχικής υγείας. Οι δράσεις ενίσχυσαν τη συνειδητοποίηση των μαθητών/τριών σχετικά με τη σημασία της θετικής συμπεριφοράς και τις συνέπειες των πράξεών τους, προσφέροντας ένα ισχυρό υπόβαθρο για την ψυχοκοινωνική τους ευεξία. 

Λέξεις κλειδιά: σχολικός εκφοβισμός, ψυχική υγεία, eTwinning.    

Εισαγωγή

Ο εκφοβισμός αποτελεί ένα σύνθετο φαινόμενο που έχει απασχολήσει έντονα την εκπαιδευτική κοινότητα εδώ και δεκαετίες, ενώ η εξάπλωσή του είναι διεθνής, παρατηρούμενη σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης, συχνά με διαφορετικές εκδηλώσεις και ένταση. Η πλειονότητα των μαθητών/τριών έχει βιώσει ή συμμετάσχει σε περιστατικά εκφοβισμού, είτε ως θύματα είτε ως δράστες, γεγονός που αναδεικνύει τη σοβαρότητα του φαινομένου (Τσίτσικα & Τζαβέλα, 2015). Οι πρώτες επιστημονικές μελέτες που εξέτασαν τον εκφοβισμό χρονολογούνται από τη δεκαετία του 1970 και πραγματοποιήθηκαν από τον Dan Olweus στη Νορβηγία, ο οποίος όρισε το φαινόμενο ως την επαναλαμβανόμενη και μακροχρόνια έκθεση ενός μαθητή/τριας σε αρνητικές συμπεριφορές από έναν ή περισσότερους συμμαθητές/τριες του (Olweus, 2009).

Οι συνέπειες του εκφοβισμού είναι πολλαπλές και σοβαρές, τόσο για τους θύτες όσο και για τα θύματα, καθώς μπορούν να επηρεάσουν τη ζωή τους ακόμη και μετά την ενηλικίωσή τους (Rigby, 2008). Ειδικές κατηγορίες μαθητών/τριών είναι ιδιαίτερα ευάλωτες σε περιστατικά εκφοβισμού, όπως παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες, προβλήματα υγείας ή φυσικές αναπηρίες, τα οποία συχνά εμφανίζουν χαμηλή αυτοεκτίμηση και κοινωνική απομόνωση (Καραδήμα, 2015). Επιπλέον, οι εθνοπολιτισμικές διαφορές (Κουρκούτας & Θάνος, 2013) και η σεξουαλική ταυτότητα (Πολίτης, 2006) αποτελούν συχνά εστίες έντασης στο σχολικό περιβάλλον. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί ο διαδικτυακός εκφοβισμός, ο οποίος εντείνεται από τη διάδοση της τεχνολογίας και πλήττει κυρίως παιδιά που επικοινωνούν μέσω ψηφιακών μέσων, προκαλώντας συναισθηματική δυσφορία και ταπείνωση (Τσίτσικα & Τζαβέλα, 2015).

Η πρώτη σημαντική παρέμβαση για την αντιμετώπιση του εκφοβισμού πραγματοποιήθηκε τη δεκαετία του 1980 στη Νορβηγία με το πρόγραμμα του Olweus, το οποίο υλοποιήθηκε ευρέως στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Τα αποτελέσματά του ήταν εντυπωσιακά και ανέδειξαν την ανάγκη για δράσεις που συνδυάζουν επίπεδα σχολείου, τάξης και ατόμου (Olweus, 2009). Στη συνέχεια, προτάθηκαν πολλά προγράμματα και στρατηγικές παρέμβασης, όπως ολιστικές προσεγγίσεις για την πρόληψη του εκφοβισμού (Γερούκη, 2021), η αποενοχοποίηση του θύματος και η αποδυνάμωση του δράστη (Σιδέρης κ.ά., 2016), καθώς και η ανάπτυξη δεξιοτήτων επικοινωνίας για τους εκπαιδευτικούς (Ρασιδάκη, 2015) ή στρατηγικών αντιμετώπισης από γονείς και σχολεία (Whitson, 2015). Σημαντική είναι επίσης η συμβολή γονέων, εκπαιδευτικών και μαθητών/τριών στη διαμόρφωση και αποδοχή μιας πολιτικής κατά της ενδοσχολικής βίας, η οποία ενισχύει τη συλλογική ευθύνη και τη συνολική αποδοτικότητα των δράσεων (Μπεχράκη, 2000).

Το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού έχει θέσει ως προτεραιότητα την πρόληψη και αντιμετώπιση της σχολικής βίας και εκφοβισμού, ενισχύοντας παράλληλα τις σχέσεις εμπιστοσύνης στην εκπαιδευτική κοινότητα. Οι δράσεις περιλαμβάνουν προγράμματα, επιστημονικές έρευνες, επιμόρφωση εκπαιδευτικών, γονέων και μαθητών/τριών, συνεργασίες με φορείς και κατευθυντήριες οδηγίες για τη διαχείριση περιστατικών (ΦΕΚ 55/Α/10-3-2023).

Ένας καθοριστικός παράγοντας για την αντιμετώπιση του εκφοβισμού και την ενίσχυση της ψυχικής υγείας των μαθητών/τριών είναι το σχολικό κλίμα. Το σχολικό κλίμα αναφέρεται στην ποιότητα των σχέσεων και των αλληλεπιδράσεων μεταξύ παιδιών, εκπαιδευτικών και γονέων, και αποτελεί βασικό στοιχείο της σχολικής ζωής (Ζιακούλη, 2008). Ένα θετικό κλίμα χαρακτηρίζεται από ασφάλεια, σεβασμό και συνεργασία, και έχει αποδειχθεί ότι μειώνει τα περιστατικά εκφοβισμού, ενώ αυξάνει την προθυμία των μαθητών/τριών να ζητήσουν βοήθεια σε περίπτωση θυματοποίησης (Μώραλη, 2018). Αντίθετα, ένα αρνητικό κλίμα συνδέεται με αυξημένα επίπεδα συναισθηματικής δυσφορίας, άγχους και απομόνωσης, καθώς και με την ανάπτυξη βίαιων συμπεριφορών, συχνά ως άμυνα σε ένα περιβάλλον ελλιπούς υποστήριξης (Πασχάλη, 2022).

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση του εκφοβισμού απαιτεί τη συλλογική δέσμευση όλων των εμπλεκομένων φορέων της σχολικής κοινότητας. Εκπαιδευτικοί, γονείς και μαθητές/τριες πρέπει να συνεργάζονται για τη δημιουργία ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος, στο οποίο θα προάγονται η καλοσύνη, ο σεβασμός και η αλληλοβοήθεια. Ειδικότερα, η συμμετοχή των μαθητών/τριών στη λήψη αποφάσεων και στον σχεδιασμό δράσεων μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στην ενδυνάμωσή τους, ενώ η εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση των γονέων ενισχύει τη συνοχή και τη συνεργασία (Ρασιδάκη, 2015). Παράλληλα, οι παρεμβάσεις θα πρέπει να εστιάζουν στη διαρκή καλλιέργεια ενός θετικού σχολικού κλίματος, το οποίο λειτουργεί προληπτικά έναντι περιστατικών εκφοβισμού και συνεισφέρει ουσιαστικά στην ψυχική υγεία όλων των μελών της σχολικής κοινότητας (Μώραλη, 2018).

Εκπαιδευτική προσέγγιση και τεχνικές υλοποίησης του προγράμματος

Το παρόν πρόγραμμα «Our European Kindness Tree» υλοποιήθηκε από τη Δ΄ και Στ΄ τάξη του 38ου Δημοτικό Σχολείο Λάρισας το σχολικό έτος 2023-2024. Ο συνιδρυτής του έργου ήταν το Γυμνάσιο Sarıoğlan Zeki Gülistan Bütüner İmam Hatip Ortaokulu, στο Ικόνιο της Τουρκίας. Στο έργο συμμετείχαν εκπαιδευτικοί από 5 διαφορετικές χώρες. Συγκεκριμένα, η Ελλάδα πήρε μέρος με 5 εκπαιδευτικούς, η Τουρκία με 9 εκπαιδευτικούς, η Πολωνία με 4, η Ρουμανία και η Ισπανία με 1 συμμετοχή η καθεμία. Οι εκπαιδευτικοί οι οποίοι ενεγράφησαν στο έργο ανήκαν σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης (πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια).

Το σχολείο αποτελεί ιδανικό πλαίσιο για την ανάπτυξη συναισθηματικών και κοινωνικών δεξιοτήτων στα παιδιά, ενισχύοντας παράλληλα την ψυχολογική τους ευεξία. Τα παιδιά και οι νέοι περνούν σημαντικό μέρος της ημέρας τους στο σχολείο, όπου οι εμπειρίες και οι σχέσεις τους μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά την ευεξία τους, με άμεσο αντίκτυπο στη συμπεριφορά και τις ακαδημαϊκές τους επιδόσεις. Η προαγωγή της ψυχικής υγείας στο σχολείο αποτελεί μια μοναδική ευκαιρία για τη συνολική βελτίωση της ποιότητας ζωής όλων των παιδιών και νέων, αλλά και για την πρόληψη ή τον περιορισμό συναισθηματικών και συμπεριφορικών δυσκολιών (SHE, 2021). Στο πλαίσιο αυτό, αναπτύχθηκε το παρόν πρόγραμμα, με στόχο να ενθαρρύνει τους μαθητές/τριες  να εκφράζουν έμπρακτα ευγενικές πράξεις και να καλλιεργούν θετικές συμπεριφορές εντός του σχολείου. Κεντρική επιδίωξη υπήρξε η ανάδειξη των θετικών χαρακτηριστικών τους και η ενίσχυση της συμπεριφοράς τους, με απώτερο σκοπό τη μείωση της βίας και της θυματοποίησης.

Το πρόγραμμα εστίασε στη δημιουργία ενός θετικού σχολικού κλίματος, το οποίο αποτελεί βασικό παράγοντα για την προάσπιση της ψυχικής υγείας των μαθητών/τριών. Ένα υγιές σχολικό κλίμα ενδυναμώνει το αίσθημα ασφάλειας, αποδοχής και υποστήριξης, ενισχύοντας την αυτοεκτίμηση των παιδιών και μειώνοντας τα περιστατικά απομόνωσης και επιθετικότητας (Βασιλειάδου, 2015). Επιπλέον, καλλιεργεί αξίες όπως η ενσυναίσθηση, η συνεργασία και η αλληλοϋποστήριξη, ενώ συμβάλλει στη δημιουργία δεσμών φιλίας που προστατεύουν από συναισθηματικές δυσκολίες.

Το έργο είχε πολλαπλούς στόχους. Οι μαθητές/τριες  κλήθηκαν να ανακαλύψουν δημιουργικούς τρόπους εκδήλωσης καλοσύνης, να εμπλουτίσουν τις ιδέες τους μέσα από καταιγισμό σκέψεων, και να οπτικοποιήσουν τις πράξεις τους μέσω της δημιουργίας του «Ευρωπαϊκού Δέντρου της Καλοσύνης» («European Kindness Tree»). Εργάστηκαν σε ομάδες, με προκαθορισμένους ρόλους, ώστε να ενισχυθεί η συνεργασία και ο αμοιβαίος σεβασμός. Παράλληλα, ήρθαν σε επαφή με αντίστοιχες πρακτικές από άλλα σχολεία και εντόπισαν κοινούς προβληματισμούς εντός της εκπαιδευτικής κοινότητας.

Σε αρχικό στάδιο, οι μαθητές/τριες ανακάλεσαν προϋπάρχουσες αντιλήψεις για τον σχολικό εκφοβισμό μέσω της μεθόδου του καταιγισμού ιδεών (Καραλής, 2007). Συζητήθηκαν τα συναισθήματα που απορρέουν από ένα θετικό σχολικό κλίμα, ενώ οι μαθητές/τριες εξέτασαν την αξία της ενότητας και της αλληλοϋποστήριξης. Εφαρμόστηκε η θεατρική τεχνική «Γλύπτης – Γλυπτό», με στόχο την ευαισθητοποίηση απέναντι σε περιστατικά εκφοβισμού, καθώς τα παιδιά υποδύθηκαν ρόλους όπως ο θύτης, το θύμα και ο παρατηρητής. Μέσα από αυτή τη βιωματική προσέγγιση, κατανόησαν τη σοβαρότητα της θυματοποίησης και ανέπτυξαν ενσυναίσθηση.

Η ομαδοσυνεργατική μέθοδος μάθησης αποτέλεσε βασικό πυλώνα του προγράμματος, καθώς προωθεί την κοινωνική ένταξη και την αποδοχή της διαφορετικότητας (Τζώρτζη, 2016). Η αμοιβαία εξάρτηση μεταξύ των μελών κάθε ομάδας ενίσχυσε την υπευθυνότητα και τον σεβασμό, ενώ παρείχε υποστήριξη σε μαθητές/τριες με μειωμένη αυτοεκτίμηση ή διαφορετικό κοινωνικο-οικονομικό υπόβαθρο. Παράλληλα, καλλιεργήθηκε το αίσθημα του «ανήκειν», κρίσιμο για την ψυχική υγεία των μαθητών/τριών, καθώς ενθαρρύνεται η συμμετοχή τους στην κοινότητα του σχολείου.

Η διαδικασία ενίσχυσε θετικά συναισθήματα, όπως η χαρά και η υπερηφάνεια, οδηγώντας σε βελτίωση της συμπεριφοράς. Η ενίσχυση της ενότητας μέσα από κοινές δράσεις διαμόρφωσε ένα υποστηρικτικό περιβάλλον, μειώνοντας τις πιθανότητες εκδήλωσης συγκρούσεων και εκφοβισμού. Η σύνδεση των μαθητών/τριών με τους συνομηλίκους τους σε ένα θετικό κλίμα ευνοεί την κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη.

Η χρήση Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (Τ.Π.Ε.) εμπλούτισε το πρόγραμμα. Οι μαθητές/τριες αξιοποίησαν την πλατφόρμα TwinSpace για να παρακολουθήσουν τα έργα άλλων σχολείων, ενώ ο συνεργατικός πίνακας Padlet διευκόλυνε την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών. Επίσης, χρησιμοποιώντας το Google Earth, προωθήθηκε μια διαθεματική προσέγγιση με το μάθημα της Μελέτης Περιβάλλοντος (Δ΄ τάξη) και της Γεωγραφίας (Στ΄ τάξη), επιτρέποντας στους μαθητές/τριες να τοποθετήσουν γεωγραφικά τις αναφερόμενες περιοχές σε φυσικούς και πραγματικούς χάρτες. Η δημιουργία αφίσας μέσω του εργαλείου Wordart αποτέλεσε καινοτόμο τρόπο προώθησης του έργου. Οι αφίσες εκτέθηκαν σε δημόσια κτίρια της Λάρισας, όπως βιβλιοθήκες, το Δημαρχείο και τη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, με σκοπό την περαιτέρω διάδοση του έργου. Με αυτήν την προοπτική, η δράση αναρτήθηκε στο ιστολόγιο του σχολείου (https://blogs.sch.gr/38dimlar/ilektronikos-toichos-padlet/), ώστε να πραγματοποιηθεί «άνοιγμα του σχολείου στην κοινωνία» (Λαζαρίδου, 2022).

Η δράση των ομάδων μαθητών/τριών επικεντρώθηκε στην ανάδειξη των καλών πράξεων που πραγματοποίησαν, με στόχο τη βελτίωση του σχολικού κλίματος και την ενίσχυση της ψυχικής υγείας. Κάθε μαθητής/τρια επέλεξε μία πράξη που τον/την αντιπροσώπευε περισσότερο, την οποία κατέγραψε σε ένα μήλο (Δ΄ τάξη) ή μια πεταλούδα (Στ΄ τάξη) φτιαγμένα από χαρτόνι. Αυτές οι δημιουργίες συγκεντρώθηκαν σε ένα τρισδιάστατο «Ευρωπαϊκό Δέντρο της Καλοσύνης», τοποθετημένο στην είσοδο του σχολείου, ώστε να είναι ορατό από τη σχολική κοινότητα και τους επισκέπτες. Η επιλογή του δέντρου είχε συμβολική σημασία, καθώς το δέντρο αντιπροσωπεύει τη σταθερότητα και τη ζωή που εξελίσσεται (Γαβριλάκη & Τέγου, 2021). Κάθε σχολείο είχε ελευθερία στη δημιουργική απεικόνιση του δέντρου του, ενεργοποιώντας τη φαντασία και την πρωτοβουλία των μαθητών/τριών.

Η οργάνωση της δράσης περιλάμβανε πέντε απλά βήματα για εύκολη εφαρμογή, ευελιξία στο πρόγραμμα και αποφυγή παρεμβολών στις εκπαιδευτικές υποχρεώσεις των συμμετεχόντων. Η επικοινωνία μεταξύ των εταίρων έγινε στα Αγγλικά μέσω της πλατφόρμας TwinSpace, ενώ εντός των τάξεων χρησιμοποιήθηκε η μητρική γλώσσα. Στο πρώτο βήμα, οι συμμετέχοντες παρουσίασαν τον εαυτό τους, το σχολείο, την πόλη και τη χώρα τους, χρησιμοποιώντας ψηφιακά εργαλεία, όπως βίντεο, φωτογραφίες και εφαρμογές κινητών. Στο δεύτερο βήμα, κάθε σχολείο σχεδίασε την αρχική μορφή του δικού του «Ευρωπαϊκού Δέντρου της Καλοσύνης», αποφασίζοντας για τον χώρο τοποθέτησης (τοίχο τάξης ή διαδρόμου) και τα υλικά κατασκευής (χαρτί, χαρτόνι ή άλλα). Δόθηκε, ακόμη, η δυνατότητα μιας τρισδιάστατης κατασκευής ή η αξιοποίηση ενός πραγματικού δέντρου.

Στο τρίτο βήμα, μαθητές/τριες παρωθήθηκαν να υλοποιήσουν πράξεις ευγένειας και καλοσύνης μέσα στο σχολικό περιβάλλον. Αυτές οι πράξεις καταγράφηκαν σε χάρτινα φύλλα, λουλούδια, φρούτα ή πουλιά, τα οποία προστέθηκαν στο «Ευρωπαϊκό Δέντρο της Καλοσύνης», το οποίο δημιούργησε ο κάθε εταίρος (Σχήμα 1). Οι περιγραφές τους γράφτηκαν στη μητρική γλώσσα και συνοδεύτηκαν από σύντομη μετάφραση στα Αγγλικά, ώστε να εμπνευστούν οι εταίροι. Το τέταρτο βήμα αφορούσε την αξιολόγηση της δράσης, όπου οι συμμετέχοντες μοιράστηκαν απόψεις και προτάσεις βελτίωσης, ενώ στο πέμπτο βήμα εξετάστηκαν τρόποι διάχυσης των αποτελεσμάτων  (παρουσίαση του έργου στην ολομέλεια του σχολείου και στον σύλλογο γονέων και κηδεμόνων, ανάρτηση στο σχολικό ιστολόγιο, παρουσίαση σε σχετικά συνέδρια).

Σχήμα 1: Απόσπασμα από το Padlet, όπου αναρτήθηκαν οι καλές πράξεις και τα «Ευρωπαϊκά Δέντρα της Καλοσύνης» των εταίρων.

Ακολουθούν ενδεικτικές δραστηριότητες από τους εταίρους του έργου:

Σχήμα 2: 38ο Δημοτικό Σχολείο Λάρισας, Περιφέρεια Θεσσαλίας.

Όπως προκύπτει από το Σχήμα 2, οι μαθητές/τριες του 38^ου Δημοτικού Σχολείου Λάρισας κατασκεύασαν ένα τρισδιάστατο «Ευρωπαϊκό Δέντρο της Καλοσύνης», ντύνοντας με χαρτί του μέτρου μια εσωτερική κολώνα. Στα μήλα και στις πεταλούδες αναγράφτηκαν καλές πράξεις των παιδιών της Δ΄ και Στ΄ τάξης, τα οποία συμμετείχαν στο πρόγραμμα. Για παράδειγμα, στο μήλο που φαίνεται στην εικόνα, μια μαθήτρια της Δ΄ τάξης, κάθε φορά που αντιλαμβανόταν ότι οι συμμαθητές/τριές της δεν ήταν σε καλή συναισθηματική κατάσταση,  προσπαθούσε να τους φτιάξει τη διάθεση. Η πεταλούδα αντιστοιχεί σε μια μαθήτρια της Στ΄ τάξης, η οποία, την ώρα του διαλείμματος, καθώς περίμενε στην σειρά για να ψωνίσει από το κυλικείο του σχολείου, παραχώρησε τη θέση της σε μια μαθήτρια μικρότερης τάξης.

Σχήμα 3: Sarıoğlan Zeki Gülistan Bütüner Imam Hatip (Secondary School), επαρχία Ικονίου, Τουρκία.

Οι μαθητές/τριες του εκπαιδευτικού ιδρύματος Sarıoğlan Zeki Gülistan Bütüner Imam Hatip κατασκεύασαν, επίσης, ένα τρισδιάστατο δέντρο και έγραψαν τις καλές πράξεις τους στα αγγλικά και στα τούρκικα, πάνω σε κεράσια (Σχήμα 3). Δηλώνουν πως θα συνεχίσουν να επιδεικνύουν καλή συμπεριφορά στους συμμαθητές/τριές τους και να αποτελούν θετικά πρότυπα για αυτούς/τες, ακόμα και μετά τη λήξη του προγράμματος. Τονίζουν πως το να είναι κανείς ευσπλαχνικός και καλόκαρδος είναι γνωρίσματα ενός ακέραιου χαρακτήρα.

Σχήμα 4: Çal Şehit Ramazan Us (Secondary School), επαρχία Ντενιζλί, Τουρκία.

Στο εκπαιδευτικό ίδρυμα Çal Şehit Ramazan Us, η επίδοση σε καλές πράξεις επεκτείνεται πέρα από τη σχολική κοινότητα, περιλαμβάνοντας και τα ζώα. Οι μαθητές/τριες ενθαρρύνονται να επιδεικνύουν καλοσύνη και φροντίδα προς τα ζώα, προάγοντας έτσι τη φιλοζωική συνείδηση και την ανάπτυξη συναισθημάτων υπευθυνότητας και σεβασμού προς τη ζωή (Σχήμα 4). Αυτή η προσέγγιση συμβάλλει στην ολοκληρωμένη διαπαιδαγώγηση των νέων, ενισχύοντας τη συναισθηματική τους νοημοσύνη και την ηθική τους ανάπτυξη.

Συμπεράσματα

Μέσω του παρόντος έργου eTwinning, οι μαθητές/τριες ενισχύθηκαν ώστε να αναπτύξουν θετικά πρότυπα συμπεριφοράς στο σχολικό περιβάλλον. Ανεξαρτήτως του γνωστικού τους επιπέδου, κατανόησαν τη σημασία της σωστής συμπεριφοράς και τη θετική ή αρνητική επίδραση που μπορεί να έχουν οι πράξεις τους τόσο στους συμμαθητές/τριές τους όσο και στο συνολικό κλίμα της σχολικής κοινότητας. Συνειδητοποιώντας ότι ο εκφοβισμός αποτελεί ένα παγκόσμιο φαινόμενο, προβληματίστηκαν και κινητοποιήθηκαν παρατηρώντας καλές πρακτικές από διαφορετικούς εταίρους.

Η συμμετοχή σε αυτό το πρόγραμμα, με μέλη από διαφορετικές χώρες, παρείχε στους μαθητές/τριες μια βαθιά πολυπολιτισμική εμπειρία. Η ανταλλαγή ιδεών και η συνεργατική εργασία όχι μόνο ενίσχυσαν την εκπαιδευτική τους εμπειρία, αλλά συνέβαλαν και στη δημιουργία ενός θετικού σχολικού κλίματος, το οποίο είναι κρίσιμο για την ψυχική υγεία των μαθητών/τριών. Παράλληλα, η αξιοποίηση εργαλείων Web 2.0 διεύρυνε τις δυνατότητες έκφρασης και δημιουργικότητας, ενισχύοντας τις συνεργατικές δράσεις.

Το έργο «Our European Kindness Tree» επικεντρώθηκε στον σχολικό εκφοβισμό, έναν επίκαιρο και πολυδιάστατο προβληματισμό, ενώ επιδίωξε ευρεία συμμετοχή και πολυμορφία στους εταίρους. Αυτή η προσέγγιση ανέδειξε ότι η αντιμετώπιση του εκφοβισμού και η διαμόρφωση ενός υποστηρικτικού σχολικού περιβάλλοντος είναι προτεραιότητες με παγκόσμια διάσταση. Μέσω των κοινών δράσεων, οι συμμετέχοντες αντιλήφθηκαν ότι ανήκουν σε μια διεθνή κοινότητα που αντιμετωπίζει κοινές προκλήσεις και αποκόμισαν σημαντικά κοινωνικά, εκπαιδευτικά και πολιτισμικά οφέλη.

Αναφορές

Ελληνόγλωσσες

Βασιλειάδου, Ε. (2015). Η αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού μέσα από τις ομάδες εργασίας των μαθητών. Αντιλήψεις εκπαιδευτικών. Διατμηματικό Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών. Ψυχοπαιδαγωγική της Ένταξης: Ένα σχολείο για όλους. Θεσσαλονίκη. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από: http://ikee.lib.auth.gr/record/286886/files/GRI-2017-18196.pdf  

Γαβριλάκη, Ε., Τέγου Ε. (2021). “Το δέντρο της ζωής σε τέσσερις εποχές: Μια εφαρμογή στο αρχαιολογικό μουσείο Ρεθύμνου”. Επιστήμες Αγωγής, 2. 38-50. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από: https://ejournals.lib.uoc.gr/edusci/article/view/1527

Γερούκη, Μ. (2021). Βάγια. Ένα πρόγραμμα πρόληψης του σχολικού εκφοβισμού/bullying για το δημοτικό σχολείο. Αθήνα: Πατάκη.

Ζιακούλη, Α. (2008). Το σχολικό κλίμα στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Μια εμπειρική προσέγγιση στις σχολικές μονάδες του Ν. Πιερίας. Μεταπτυχιακή εργασία. Σχολή Επιστημών του Ανθρώπου. Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Βόλος. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από:  https://ir.lib.uth.gr/xmlui/bitstream/handle/11615/14245/P0014245.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Καραδήμα, Β. (2015). Ο σχολικός εκφοβισμός σε μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Θεωρητική και εμπειρική προσέγγιση εκπαιδευτικών γενικής και ειδικής αγωγής. Θεσσαλονίκη: Γράφημα.

Καραλής, Θ. (2007). Συμμετοχικές εκπαιδευτικές τεχνικές. Διδακτικές σημειώσεις. Τμήμα επιστημών της εκπαίδευσης και της αγωγής της προσχολικής ηλικίας. Πανεπιστήμιο Πατρών. Πάτρα. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από: https://shorturl.at/fknX1

Κουρκούτας, Ε. Η., Θάνος, Β. Θ. (2013). Σχολική βία και παραβατικότητα. Ψυχολογικές, κοινωνιολογικές, παιδαγωγικές διαστάσεις. Ενταξιακές προσεγγίσεις και παρεμβάσεις. (συλλογικό έργο). Αθήνα: Τόπος.

Λαζαρίδου, Α. (2022). “Γιατί να συνεργαστούμε; Εκπαιδευτικοί, γονείς, μαθητές και κοινωνικοί φορείς μιλούν για τη σχέση του σχολείου με το περιβάλλον του”. Επιστήμες Αγωγής, 1. 117-134. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από: https://ejournals.lib.uoc.gr/edusci/article/view/1577/1464

Μπεχράκη, Κ. (2000). Εφαρμογή πιλοτικού προγράμματος σχολών γονέων στη σχολική κοινότητα – εμπειρίες και πορίσματα από έρευνα της επιστημονικής εταιρίας σχολών γονέων και εκπαίδευσης της οικογένειας. Στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο (2000). Προκλήσεις στη σχολική κοινότητα. Έρευνα και παρέμβαση. Αθήνα: ΥΠΕΠΘ.

Μώραλη, Μ. (2018). Ο σχολικός εκφοβισμός και το σχολικό κλίμα – θεωρητική και εμπειρική προσέγγιση. Μεταπτυχιακή εργασία. Σχολή Επιστημών της Αγωγής. Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης. Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. Αλεξανδρούπολη. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από:  https://repo.lib.duth.gr/jspui/bitstream/123456789/11072/1/MoraliM_2018.pdf

Πασχάλη, Χ. (2022). Δεξιότητες διαχείρισης ενδοσχολικής βίας από τους εκπαιδευτικούς και σχολικό κλίμα. Μεταπτυχιακή εργασία. Παιδαγωγική Σχολή. Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης. Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Φλώρινα. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από: https://dspace.uowm.gr/xmlui/handle/123456789/2556

Πολίτης, Φ. (2006). Οι «ανδρικές ταυτότητες» στο σχολείο. Ετεροσεξουαλικότητα, ομοφυλοφοβία και μισογυνισμός. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Ρασιδάκη, Χ. (2015). Σχολικός εκφοβισμός bullying. Αποτελεσματικές δεξιότητες επικοινωνίας. Τρόποι αντιμετώπισης. Ένας πρακτικός οδηγός για εκπαιδευτικούς. Β΄ έκδοση. Αθήνα: Πατάκης.

Σιδέρης, Ν., Γιαννακοπούλου, Δ., Χαραμής Π. (2016). Bullying. Και όμως νικιέται! Μια νέα στρατηγική για γονείς, παιδαγωγούς, παιδιά και όλους τους άλλους. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Τζώρτζη, Μ. (2016). Σχολικός εκφοβισμός. Τρόποι και εργαλεία ευαισθητοποίησης στο σχολικό περιβάλλον. Τμήμα Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής. Κόρινθος. Ανακτήθηκε στις 6/5/2024 από:  https://amitos.library.uop.gr/xmlui/handle/123456789/3091

Τσίτσικα, Α., Τζαβέλα Ε. (2015). Το πείραγμα που πειράζει! Πως αντιμετωπίζεται ο σχολικός εκφοβισμός. Αθήνα: Η Καθημερινή.

ΦΕΚ 55/Α/10-3-2023. Ζούμε αρμονικά μαζί – σπάμε τη σιωπή: Ρυθμίσεις για την πρόληψη και αντιμετώπιση της βίας και του εκφοβισμού στα σχολεία και άλλες διατάξεις. Αθήνα.

Ξενόγλωσσες

Olweus, D. (2009). Εκφοβισμός και βία στο σχολείο. Τι γνωρίζουμε και τι μπορούμε να κάνουμε.  Αθήνα: ΕΨΥΠΕ.

Rigby, K. (2008). Σχολικός εκφοβισμός. Σύγχρονες απόψεις. Β΄ έκδοση. Αθήνα: Τόπος – Βιβλιοθήκη ψυχολογίας.

SHE (Σχολεία Προαγωγής Υγείας στην Ευρώπη) (2021). Προαγωγή της ψυχικής υγείας στα Σχολεία. Σύγχρονες Προσεγγίσεις,  Ενημερωτικό έντυπο των Σχολείων Προαγωγής Υγείας στην Ευρώπη Αρ. 7, Haderslev – Δανία.

Whitson, S. (2015). 8 λύσεις – κλειδιά για να μπει τέλος στο bullying. Στρατηγικές για γονείς και σχολεία.  Αθήνα: Αρμός.