Χριστοπούλου Γιολάντα,
Μαθηματικός
email: yolchris@hotmail.gr
Περίληψη
Η αξιοποίηση των υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης στη διδασκαλία παρέχει έναν αποτελεσματικό τρόπο για την επικοινωνία και τη συνεργασία μεταξύ των μαθητών και των εκπαιδευτικών. Η δημιουργία μιας τέτοιας ψηφιακής κοινότητας δίνει τη δυνατότητα στους μαθητές να συζητούν ιδέες, να ανταλλάσσουν πληροφορίες, καθώς και να αλληλεπιδρούν άμεσα με τους εκπαιδευτικούς και τους συμμαθητές τους. Στο παρόν άρθρο αναλύεται η εφαρμογή μιας εκπαιδευτικής κοινότητας μάθησης και πρακτικής στο Instagram και στο e-class, η οποία υλοποιήθηκε κατά το σχολικό έτος 2022-2023 στο πλαίσιο του Συλλογικού Προγραμματισμού Σχολικών Μονάδων για την εσωτερική αξιολόγηση του 1ο ΕΠΑ.Λ. Αριδαίας.
Λέξεις-κλειδιά: κοινότητα μάθησης, συνεργατική μάθηση, διαδραστική μάθηση, κοινωνικά μέσα δικτύωσης, σχέδιο δράσης, Instagram.
Εισαγωγή
Στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η εκπαίδευση έχει εισέλθει σε μια νέα διάσταση. Τα μαθησιακά εργαλεία δεν περιορίζονται πλέον αποκλειστικά εντός της παραδοσιακής σχολικής τάξης και των σχολικών εγχειριδίων. Το Instagram, ως ένα από τα δημοφιλέστερα κοινωνικά δίκτυα παγκοσμίως, επιφέρει μια μικρή επανάσταση στην εκπαιδευτική διαδικασία. Προσφέρει σε εκπαιδευτικούς και μαθητές ένα διαδραστικό περιβάλλον μάθησης, όπου μπορούν να ανταλλάσσουν γνώσεις, να συγκροτούν κοινότητες και να ενισχύουν συνολικά την εκπαιδευτική τους εμπειρία.
Ένα από τα κύρια πλεονεκτήματα της χρήσης του Instagram στη διδασκαλία είναι η δυνατότητα διαμόρφωσης μιας διαδραστικής και συνεργατικής ατμόσφαιρας μάθησης. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να μοιράζονται ψηφιακό περιεχόμενο, όπως εικόνες, βίντεο και γραφικά, το οποίο είναι ελκυστικό και εύκολα προσβάσιμο για τους μαθητές. Παράλληλα, τα έργα των μαθητών μπορούν να αναρτώνται σε έναν κοινό ψηφιακό χώρο, προωθώντας την ανταλλαγή ιδεών και τον γόνιμο διάλογο μεταξύ των μελών της ομάδας.
Επιπλέον, η διδασκαλία μπορεί να ενισχυθεί σημαντικά μέσω της λειτουργίας των ιστοριών (Stories). Οι εκπαιδευτικοί έχουν τη δυνατότητα να δημιουργούν σύντομες ιστορίες που παρουσιάζουν εκπαιδευτικό υλικό υπό μορφή κουίζ, ερωτήσεων σωστού-λάθους ή σύντομων προκλήσεων (challenges). Οι μαθητές, από την πλευρά τους, μπορούν να απαντούν με σχόλια ή να στέλνουν προσωπικά μηνύματα (Direct Messages) στον εκπαιδευτικό, αναπτύσσοντας έναν δυναμικό διάλογο που ενθαρρύνει την ενεργό συμμετοχή τους.
Στο σχέδιο δράσης που υλοποιήθηκε κατά το σχολικό έτος 2022-2023, η χρήση του Instagram λειτούργησε συμπληρωματικά και παράλληλα με την επίσημη πλατφόρμα ασύγχρονης τηλεκπαίδευσης του Πανελλήνιου Σχολικού Δικτύου (e-class).
Θεσμικό και Θεωρητικό Πλαίσιο
Μια Κοινότητα Μάθησης και Πρακτικής ορίζεται ως ένα δίκτυο ατόμων που μοιράζονται έναν κοινό τομέα ενδιαφέροντος και επικοινωνούν συστηματικά μέσω του διαδικτύου. Η επικοινωνία αυτή ενδυναμώνει και βελτιώνει τη γνώση κάθε συμμετέχοντος, ενώ παράλληλα συμβάλλει στην ευρύτερη ανάπτυξη και εξέλιξη του συγκεκριμένου γνωστικού πεδίου (Wenger, 1998).
Οι διαδικτυακές κοινότητες (online communities) αποτελούν μια σύγχρονη μορφή ομαδοσυνεργατικής μάθησης με την υποστήριξη υπολογιστών ή φορητών συσκευών (smartphones). Συγκροτούνται από άτομα που συμμετέχουν με βάση την κοινή τους θέληση και τα κοινά τους ενδιαφέροντα. Στο περιβάλλον αυτό, ο εκπαιδευτικός απεκδύεται τον παραδοσιακό δασκαλοκεντρικό ρόλο, αναλαμβάνοντας καθήκοντα συνεργάτη και καθοδηγητή (facilitator), ενώ τα μέλη της κοινότητας αλληλεπιδρούν ακολουθώντας προκαθορισμένους κανόνες επικοινωνίας, αλληλοϋποστήριξης και συνεργασίας (Palloff & Pratt, 2007).
Αξιοποίηση των κοινωνικών μέσων δικτύωσης στη διδασκαλία
Η ενσωμάτωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην εκπαίδευση αποτελεί μια ισχυρή πρακτική που επιτρέπει στους εκπαιδευτικούς να αξιοποιήσουν τις δυνατότητες των σύγχρονων διαδικτυακών πλατφορμών για τη βελτίωση της μάθησης (Gil-Fernández & Calderón-Garrido, 2021). Τα δίκτυα αυτά διευκολύνουν την επικοινωνία εκπαιδευτικών και μαθητών εκτός του συμβατικού σχολικού ωραρίου, παρέχοντας συνεχή υποστήριξη και καθοδήγηση. Επιπλέον, ενισχύουν τη συνεργασία μεταξύ των μαθητών, οι οποίοι ανταλλάσσουν απόψεις και επιλύουν απορίες μέσα σε ένα οικείο ψηφιακό περιβάλλον.
Ωστόσο, κατά την αξιοποίηση αυτών των εργαλείων, κρίσιμος παράγοντας παραμένει η ασφάλεια και η προστασία της ιδιωτικότητας. Οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να διασφαλίζουν ότι οι μαθησιακές δραστηριότητες εξελίσσονται σε ένα προστατευμένο περιβάλλον, να επιβλέπουν τις αλληλεπιδράσεις και να ενημερώνουν τους μαθητές για τις βέλτιστες πρακτικές ασφαλούς πλοήγησης (Council of Europe, 2017; Ράμμος & Τζιμογιάννης, 2015).
Συλλογικός προγραμματισμός σχολικής μονάδας
Ο συλλογικός προγραμματισμός της σχολικής μονάδας αναφέρεται στη συνεργασία και τον συντονισμό που πραγματοποιείται μεταξύ των εκπαιδευτικών ενός σχολείου, με σκοπό την ανάπτυξη και υλοποίηση κοινών σχεδίων, προγραμμάτων και δραστηριοτήτων. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι εκπαιδευτικοί ανταλλάσσουν ιδέες και εμπειρίες, διευρύνοντας τις γνώσεις τους και βελτιώνοντας τις διδακτικές τους πρακτικές. Παράλληλα, διευρύνεται το φάσμα των μεθοδολογικών προσεγγίσεων που εφαρμόζονται στην τάξη, προσφέροντας στους μαθητές πλούσιες και πολυδιάστατες εκπαιδευτικές εμπειρίες (ΙΕΠ, 2021).
Σχέδιο δράσης – Άξονας: Διδασκαλία, μάθηση και αξιολόγηση
Ο άξονας «Διδασκαλία, μάθηση και αξιολόγηση» αποτελεί τον βασικό πυρήνα της εκπαιδευτικής διαδικασίας, συνδέοντας τις τρεις θεμελιώδεις πτυχές που αφορούν τόσο τον εκπαιδευτικό όσο και τον μαθητή. Η εφαρμογή καινοτόμων διδακτικών πρακτικών συμβάλλει στην αναβάθμιση της διδασκαλίας και καθιστά το μάθημα πιο ελκυστικό και ενδιαφέρον.
Η ανάπτυξη σύγχρονου εκπαιδευτικού υλικού στηρίζει την καλύτερη προετοιμασία των εμπλεκομένων, ενώ η αξιοποίηση των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας (ΤΠΕ) και της διαφοροποιημένης διδασκαλίας ενισχύει τις ψηφιακές δεξιότητες των μαθητών. Με τον τρόπο αυτό, η διδασκαλία προσαρμόζεται στις ατομικές ανάγκες και δυνατότητες του κάθε μαθητή, διασφαλίζοντας ότι λαμβάνεται υπόψη η διαφορετικότητα και κατά τη φάση της αξιολόγησης (ΙΕΠ, 2021).
Σχεδιασμός και Ερευνητική Διαδικασία
Το σχέδιο δράσης υλοποιήθηκε στο πλαίσιο του Συλλογικού Προγραμματισμού της Σχολικής Μονάδας του 1ου ΕΠΑ.Λ. Αριδαίας, στον άξονα «Διδασκαλία, μάθηση και αξιολόγηση». Το δείγμα της εφαρμογής αποτέλεσαν οι μαθητές της Β΄ Τάξης Λυκείου, με συνολικό πληθυσμό 115 μαθητών/τριών.
Αναγκαιότητα της Δράσης
Δεδομένου ότι οι έφηβοι μαθητές κάνουν εκτενή χρήση των κοινωνικών δικτύων στην καθημερινότητά τους, κρίθηκε αναγκαίο να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ της σχολικής πραγματικότητας και των καθημερινών συνηθειών τους. Η χρήση του Instagram επιτρέπει στους εκπαιδευτικούς να εκμεταλλευτούν τις ήδη αναπτυγμένες ψηφιακές δεξιότητες των μαθητών προς όφελος της μαθησιακής διαδικασίας. Μέσω της πλατφόρμας, το περιεχόμενο του μαθήματος παρουσιάζεται πολυτροπικά (εικόνες, βίντεο, κείμενο, ιστορίες), προσφέροντας μια διαφοροποιημένη εκπαιδευτική εμπειρία.
Οι βασικοί στόχοι που τέθηκαν ήταν:
- Ο εκσυγχρονισμός του τρόπου διδασκαλίας μέσω ηλεκτρονικών κοινοτήτων μάθησης.
- Η ενίσχυση της συμμετοχής των μαθητών στο μάθημα των Μαθηματικών.
- Η δημιουργία ενός πιο ελκυστικού και θελκτικού περιβάλλοντος μάθησης.
Φάσεις Υλοποίησης και Αποτελέσματα
Βήμα 1ο: Δημιουργία και στελέχωση της κοινότητας
Δημιουργήθηκε ένας ειδικός, ελεγχόμενος λογαριασμός στο Instagram αποκλειστικά για το μάθημα των Μαθηματικών. Ως διαχειριστής ορίστηκε ο εκπαιδευτικός-συντονιστής του σχεδίου δράσης. Μετά τη σχετική ενημέρωση, στην ψηφιακή κοινότητα του Instagram εγγράφηκαν ενεργά 73 μαθητές/τριες από το σύνολο των 115 μαθητών της Β΄ τάξης (ποσοστό συμμετοχής 63,5%), ενώ στην αντίστοιχη κοινότητα της πλατφόρμας e-class εγγράφηκαν 43 μαθητές/τριες. Η αρχική αυτή διαφορά κατέδειξε από την αφετηρία κιόλας της δράσης την τάση των μαθητών να στρέφονται προς πιο οικεία ψηφιακά περιβάλλοντα.
Βήμα 2ο: Διερεύνηση στάσεων
Στην αφετηρία της δράσης, διανεμήθηκε στους μαθητές ένα αρχικό ψηφιακό ερωτηματολόγιο ανίχνευσης (μέσω του συνδέσμου https://forms.gle/xGaAMM5tcRLVzkdj6). Σκοπός του εργαλείου αυτού ήταν η γενικότερη διερεύνηση των ψηφιακών συνηθειών των μαθητών, της συχνότητας ενασχόλησής τους με τα κοινωνικά δίκτυα, καθώς και του βαθμού στον οποίο οι ίδιοι θεωρούσαν ότι μια online κοινότητα θα μπορούσε να διευκολύνει και να ελαφρύνει τον μαθησιακό τους φόρτο. Οι απαντήσεις των μαθητών επιβεβαίωσαν την έντονη καθημερινή τους παρουσία στο ψηφιακό περιβάλλον και δικαιολόγησαν την ανάγκη μετατόπισης μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας σε πλατφόρμες όπως το Instagram. Από τις ποιοτικές απαντήσεις των μαθητών σχετικά με τα οφέλη των online κοινοτήτων, αναδείχθηκαν τα εξής βασικά σημεία:
- Ευελιξία: Δυνατότητα πρόσβασης στο υλικό από παντού και οποτεδήποτε.
- Ελκυστικότητα: Το μάθημα γίνεται πιο ευχάριστο και ενδιαφέρον μέσω των κινητών τηλεφώνων.
- Υποστήριξη: Διευκόλυνση στην επανάληψη, την εξάσκηση και την κάλυψη κενών σε περίπτωση απουσίας λόγω ασθένειας.
Βήμα 3ο: Θέσπιση Κανόνων Λειτουργίας
Για τη διασφάλιση ενός θετικού και ασφαλούς κλίματος συνεργασίας, η πρώτη ανάρτηση της ομάδας αφορούσε τους κανόνες επικοινωνίας, οι οποίοι συνδιαμορφώθηκαν από τους ίδιους τους μαθητές.
Σχήμα 1: Κανόνες λειτουργίας της ομάδας
Βήμα 4ο: Ανάρτηση Εκπαιδευτικού Υλικού και Αλληλεπίδραση
Στη συνέχεια ξεκίνησε η συστηματική ανάρτηση του εκπαιδευτικού υλικού για τους μαθητές. Σε καθημερινή βάση πραγματοποιούνταν ενημέρωση μέσω ψηφιακών δημοσιεύσεων (posts) για το επικείμενο υλικό του μαθήματος, παρέχοντας σαφείς οδηγίες και ενθαρρύνοντας την ενεργό συμμετοχή των μαθητών μέσω σχολίων και likes.
Επίσης, χρησιμοποιώντας τα διαθέσιμα εργαλεία του Instagram στη λειτουργία των «Ιστοριών» (Stories), γινόταν ανάρτηση ποικίλων εκπαιδευτικών κουίζ, συνδέσμων και ερωτήσεων ανατροφοδότησης σχετικά με το μάθημα. Το υποστηρικτικό εκπαιδευτικό υλικό, το οποίο σχεδιάστηκε με σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία στις πλατφόρμες Canva και Genially, διοχετεύτηκε στους μαθητές μέσω της δυνατότητας προσθήκης υπερσυνδέσμων (διαδραστικά αυτοκόλλητα Link) εντός των Instagram Stories. Η πρακτική αυτή επέτρεπε την άμεση και εύκολη μετάβαση των μαθητών/τριών, μέσω της φορητής τους συσκευής (κινητό τηλέφωνο), στις διαδραστικές παρουσιάσεις, στα βίντεο και στα ψηφιακά φυλλάδια.
Η συμμετοχή των μαθητών/τριών κρίθηκε ιδιαίτερα ικανοποιητική, δεδομένης της ενεργής εμπλοκής τους στις ψηφιακές αναρτήσεις αλλά και του έκδηλου ενδιαφέροντος που μετέφεραν στη συνέχεια μέσα στη φυσική τάξη. Από το σύνολο των εγγεγραμμένων μαθητών/τριών στην κλειστή ομάδα, ένα ποσοστό της τάξης του 58% – 61% απαντούσε συστηματικά στα διάφορα κουίζ και στις ερωτήσεις σύντομης αξιολόγησης (τύπου Σωστό/Λάθος) των Stories. Μέσω του ίδιου εργαλείου (Links), πραγματοποιήθηκε σύνδεση με το δυναμικό μαθηματικό λογισμικό GeoGebra για την ανάρτηση εξειδικευμένων ασκήσεων, διασφαλίζοντας τη γρήγορη πρόσβαση των μαθητών σε οπτικοποιημένες μαθηματικές έννοιες.
Στον αντίποδα, η ανταπόκριση των μαθητών/τριών στην επίσημη πλατφόρμα ασύγχρονης τηλεκπαίδευσης του σχολείου (e-class) παρουσίασε μια σαφώς πιο στατική εικόνα, με τον αριθμό των ενεργών μελών να παραμένει καθηλωμένος στους 43 μαθητές/τριες. Η διαφοροποίηση αυτή αναδεικνύει την ισχυρή δυναμική που διαθέτουν τα δημοφιλή μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως εναλλακτικά κανάλια εκπαιδευτικής επικοινωνίας.
Παρακάτω παραθέτουμε μερικές εικόνες από τις αναρτήσεις και στο παράρτημα θα παραθέσουμε τα links από το υλικό που παράχθηκε κατά την υλοποίηση του σχεδίου δράσης.
Σχήμα 2: Αλληλεπίδραση σε δημοσίευση
Σχήμα 3: Αναρτήσεις κουίζ, ερωτήσεις, links μέσω της λειτουργίας «Ιστορίες»
Σχήμα 4: Υλικό Geogebra
Συμπεράσματα
Η παιδαγωγικά τεκμηριωμένη αξιοποίηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, και ειδικότερα του Instagram, μπορεί να ενισχύσει τη συνεργασία, την κοινωνικοποίηση και τη βιωματική μάθηση στο σύγχρονο σχολείο. Όπως φάνηκε από τη δράση στο 1ο ΕΠΑ.Λ. Αριδαίας, η μεταφορά μέρους της εκπαιδευτικής διαδικασίας σε ένα περιβάλλον οικείο για τους μαθητές αυξάνει το ενδιαφέρον τους, κινητοποιεί το μαθητικό δυναμικό και υποστηρίζει αποτελεσματικά το μάθημα των Μαθηματικών, λειτουργώντας ιδανικά ως συμπλήρωμα των παραδοσιακών δομών διδασκαλίας.
Ελληνική Βιβλιογραφία
Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ). (2021). Συλλογικός Προγραμματισμός – Εσωτερική και Εξωτερική Αξιολόγηση του έργου της σχολικής μονάδας: Οδηγός εφαρμογής. ΙΕΠ.
Ράμμος, Δ., & Τζιμογιάννης, Α. (2015). Αξιοποίηση των κοινωνικών δικτύων στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης σε μαθητές Λυκείου. Θέματα Επιστημών και Τεχνολογίας στην Εκπαίδευση, 8(1), 35-52.
Ξενόγλωσση Βιβλιογραφία
Al-Qaysi, N., Mohamad-Nordin, N., & Al-Emran, M. (2020). Employing social media platforms in higher education: A systematic review of Instagram. Computer Applications in Engineering Education, 28(4), 957-975. https://doi.org/10.1002/cae.22234
Carpenter, J. P., & Justice, J. E. (2017). Evaluating the educational power of social media tools in secondary education. Journal of Digital Learning in Teacher Education, 33(1), 22-32. https://doi.org/10.1080/21532974.2016.1242392
Council of Europe. (2017). Internet literacy handbook. Council of Europe Publishing.
Gil-Fernández, R., & Calderón-Garrido, D. (2021). The use of Social Media in education: A systematic review of scientific literature. Digital Education Review, 39, 242-258. https://doi.org/10.1344/der.2021.39.242-258
Palloff, R. M., & Pratt, K. (2007). Building online learning communities: Effective strategies for the virtual classroom. John Wiley & Sons.
Wenger, E. (1998). Communities of practice: Learning, meaning, and identity. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511803932
Παράρτημα
Υλικό που αναρτήθηκε στο e-class και instagram
https://www.geogebra.org/u/yolchristop
https://view.genial.ly/61cc0fe93cb3b40df1656d4e/video-presentation-genial-video-presentation
