Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως εργαλείο ψυχοκοινωνικής ενδυνάμωσης και συμπερίληψης: δύο μελέτες περίπτωσης σε Δ΄ και ΣΤ΄ τάξη Δημοτικού

Αλεξάνδρα Ευθυμίου & Κωνσταντία Γεωργίου

Εκπαιδευτικοί ΠΕ70, 4ο Δημοτικό Σχολείο Γέρακα, Αττικής

email: alex.efthimiou@gmail.com &  ntina_geo@mail.com

Περίληψη

Η ραγδαία διείσδυση της Τεχνητής Νοημοσύνης (Τ.Ν.) στο σχολείο θέτει ερωτήματα για τον ρόλο της στη διαμόρφωση του σχολικού κλίματος, της αυτοαντίληψης των μαθητών και της συμπεριληπτικής πρακτικής. Η παρούσα εργασία παρουσιάζει δύο μελέτες περίπτωσης σε Δ΄ και ΣΤ΄ τάξη του 4ου Δημοτικού Σχολείου Γέρακα, πολυπολιτισμικού σχολείου με μαθητές Ρομά, αλλοδαπούς και μαθητές με ειδικές μαθησιακές ανάγκες. Στο πλαίσιο εγκεκριμένου προγράμματος Erasmus+ KA122 και πιλοτικού προγράμματος «Οργανισμός Κοινότητας Μάθησης» (ΟΚΜ), δύο εκπαιδευτικοί σχεδίασαν και υλοποίησαν παρεμβάσεις με εργαλεία Τ.Ν. (παραγωγή βιωματικού ψηφιακού υλικού, δημιουργία πολυτροπικών κειμένων, ψηφιακές αφηγήσεις, podcasts, αφίσες, συνθήματα, τραγούδια), με στόχο την ενίσχυση της συμμετοχής, της φωνής και της ψυχοκοινωνικής ενδυνάμωσης όλων των μαθητών. Υιοθετήθηκε ποιοτική προσέγγιση με ανάλυση διαδικασιών αναστοχασμού, παρατηρήσεων τάξης και μαθητικών προϊόντων. Τα ευρήματα δείχνουν βελτίωση στη συμμετοχή μαθητών που προηγουμένως περιθωριοποιούνταν, ανάληψη θετικών ρόλων από μαθητές με χαμηλή αυτοεκτίμηση, μείωση μη λειτουργικών συμπεριφορών και ενίσχυση του αισθήματος του «ανήκειν» σε ετερογενείς ομάδες. Παράλληλα αναδεικνύεται η επαγγελματική ενδυνάμωση των εκπαιδευτικών, οι οποίοι, μέσα από την κοινότητα μάθησης, επαναπροσδιόρισαν τον ρόλο της Τ.Ν. ως υποστηρικτικού εργαλείου και όχι ως απειλής για τη μάθηση. Συζητούνται οι παιδαγωγικές και ψυχολογικές προεκτάσεις των παρεμβάσεων για τον σχεδιασμό προγραμμάτων πρόληψης, συμπερίληψης και προαγωγής ψυχικής υγείας στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, καθώς και οι δυνατότητες συνεργασίας σχολικών ψυχολόγων και εκπαιδευτικών στη συν-ευθύνη για ένα ασφαλές, δημιουργικό και δίκαιο ψηφιακό σχολικό περιβάλλον.

Λέξεις κλειδιά: Τεχνητή νοημοσύνη, συμπεριληπτική τάξη, ψηφιακή πολιτειότητα

Εισαγωγή

Η εμφάνιση και η ταχεία εξάπλωση της Τεχνητής Νοημοσύνης (Τ.Ν.) στην καθημερινή ζωή των παιδιών αναδιαμορφώνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσονται, μαθαίνουν και σχετίζονται. Η σχολική ψυχολογία καλείται να τοποθετηθεί απέναντι σε ένα νέο περιβάλλον, όπου τα παιδιά δεν είναι απλοί χρήστες, αλλά δημιουργοί περιεχομένου, και οι εκπαιδευτικοί καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα σε ευκαιρίες και κινδύνους.

Στο 4ο Δημοτικό Σχολείο Γέρακα, η πραγματικότητα είναι ιδιαίτερα σύνθετη: στο ίδιο σχολικό πλαίσιο συνυπάρχουν μαθητές Ρομά και αλλοδαποί μαθητές, ενταγμένοι σε Ζώνες Εκπαιδευτικής Προτεραιότητας, παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες και ΔΕΠ-Υ, καθώς και μαθητές με χαμηλή αυτοεκτίμηση ή/και ιστορικό σχολικής αποθάρρυνσης. Η ανάγκη για ένα συμπεριληπτικό, ασφαλές και ενδυναμωτικό σχολικό περιβάλλον ήταν ο βασικός άξονας πάνω στον οποίο σχεδιάστηκε η αξιοποίηση της Τ.Ν..

Η συμμετοχή του σχολείου στο εγκεκριμένο πρόγραμμα Erasmus+ KA122 «AI: The Means for Inclusive Education» αποτέλεσε την αφορμή για μια συστηματική, παιδαγωγικά τεκμηριωμένη ενσωμάτωση της Τ.Ν. στη διδασκαλία (Σχήμα 1). Δύο εκπαιδευτικοί, διδάσκοντας σε Δ΄ και ΣΤ΄ τάξη, βρέθηκαν στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας και αξιοποίησαν εργαλεία Τ.Ν. και διαθεματικές προσεγγίσεις σε συνδυασμό με το πλαίσιο επαγγελματικής μάθησης του πιλοτικού προγράμματος «Το Σχολείο ως Οργανισμός Κοινότητας Μάθησης» (Ο.Κ.Μ.) του ΕΚΠΑ, στο οποίο συνεργάστηκαν για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά.

Η παρούσα εργασία παρουσιάζει πώς η Τ.Ν. λειτούργησε ως μέσο ψυχοκοινωνικής ενδυνάμωσης, συμπερίληψης και καλλιέργειας σχολικού κλίματος εμπιστοσύνης, μέσα από δύο μελέτες περίπτωσης τάξεων με διαφορετικά χαρακτηριστικά αλλά κοινό όραμα. Όπως αναδεικνύεται σε διεθνείς και εθνικές μελέτες, η ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση συνοδεύεται από σημαντικές ευκαιρίες αλλά και προκλήσεις που σχετίζονται με τη συμπερίληψη και τη σχολική ψυχική υγεία (UNESCO, 2021· European Commission, 2020· McNulty, 2025· Luckin et al., 2016· Selwyn, 2019· Ψαχαρόπουλος, 2022).

Μέρος των δράσεων και του υλικού που παρουσιάζονται στο παρόν άρθρο έχει αρχικά αναδειχθεί σε εισήγηση στο Open Classroom Conference 2025 της Ελληνογερμανικής Αγωγής. Το παρόν κείμενο επανεπεξεργάζεται και επεκτείνει εκείνη την παρουσίαση, εστιάζοντας ειδικότερα σε δύο μελέτες περίπτωσης (Δ΄ και ΣΤ΄ τάξη) και στις ψυχοκοινωνικές διαστάσεις της συμπερίληψης και της ψηφιακής πολιτειότητας. Στόχος είναι να αναδειχθεί πώς η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο ενδυνάμωσης των μαθητών και διαμόρφωσης ενός κοινού πεδίου συνεργασίας ανάμεσα στις δύο τάξεις.

Θεωρητικό πλαίσιο

Η συμπεριληπτική εκπαίδευση δεν αφορά μόνο τη φυσική παρουσία όλων των παιδιών στην τάξη, αλλά και την ουσιαστική συμμετοχή, την αίσθηση του ανήκειν και την αναγνώριση της φωνής τους. Σε ένα δημόσιο, πολυπολιτισμικό σχολείο, όπως το 4ο Δημοτικό Σχολείο Γέρακα, η συμπερίληψη σημαίνει ότι κάθε παιδί –ανεξάρτητα από γλωσσικό, πολιτισμικό ή μαθησιακό υπόβαθρο– έχει χώρο να φανεί, να ακουστεί και να συνεισφέρει. Η αίσθηση του «ανήκω εδώ» δεν είναι δεδομένη· χτίζεται σταδιακά μέσα από διαδοχικές εμπειρίες αποδοχής, συνεργασίας, δραστηριοτήτων συνεργατιικότητας και κοινού νοήματος.

Στο πλαίσιο αυτό, η ψηφιακή πολιτειότητα αποκτά κεντρική θέση. Δεν αναφέρεται μόνο στην ασφαλή χρήση του διαδικτύου, αλλά σε ένα ευρύτερο σύνολο στάσεων και δεξιοτήτων: υπεύθυνη παρουσία στον ψηφιακό χώρο, κριτική στάση απέναντι στην πληροφορία, σεβασμός και ενσυναίσθηση στην επικοινωνία με τους άλλους, συνειδητοποίηση ότι όσα δημιουργούμε και μοιραζόμαστε online έχουν συνέπειες τόσο για εμάς όσο και για τους άλλους. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, ως μέρος αυτού του οικοσυστήματος, γίνεται αφορμή να συζητηθούν ζητήματα ταυτότητας, αυθεντικότητας, ορίων, συνεργασίας και ευθύνης.

Η Τ.Ν., όταν αξιοποιείται με παιδαγωγικό και ηθικό προσανατολισμό, μπορεί να υποστηρίξει τη συμπερίληψη με πολλούς τρόπους: να διαφοροποιεί το υλικό, ώστε να ανταποκρίνεται στα γλωσσικά, μαθησιακά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά των μαθητών, να προσφέρει πολλαπλούς τρόπους πρόσληψης και έκφρασης (κείμενο, εικόνα, ήχος, βίντεο, κόμικς, podcasts), να λειτουργεί ως «ενδιάμεσος χώρος», όπου οι μαθητές εκφράζουν σκέψεις και συναισθήματα μέσα από ψηφιακούς χαρακτήρες, ιστορίες ή τραγούδια, και να δημιουργεί κοινά ψηφιακά πεδία συνεργασίας, στα οποία μπορούν να συναντηθούν μαθητές από διαφορετικά τμήματα, όπως η Δ΄ και η ΣΤ΄ τάξη, χτίζοντας μια ευρύτερη μαθητική κοινότητα.

Η έννοια της κοινότητας μάθησης επεκτείνεται έτσι πέρα από τα όρια της μιας τάξης. Κοινά ψηφιακά έργα (π.χ. padlet, podcasts, αφίσες, βίντεο, QR codes) στα οποία συνεισφέρουν μαθητές από περισσότερα τμήματα, ενισχύουν την ιδέα ότι «ανήκουμε όλοι στην ίδια ιστορία» και ότι η φωνή μας συνυφαίνεται με τη φωνή των άλλων. Η ψηφιακή πολιτειότητα στην πράξη γίνεται το νήμα που δένει την ενδοταξική συμπερίληψη (κανείς δεν μένει απ’ έξω), τη διαταξική συνεργασία (μαθητές Δ΄ και ΣΤ΄ τάξης που αναγνωρίζουν ο ένας το έργο του άλλου) και την ταυτότητα του σχολείου ως κοινότητας που μαθαίνει, δημιουργεί και μοιράζεται υπεύθυνα στον ψηφιακό χώρο.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος της εκπαιδευτικού μετασχηματίζεται: από αποκλειστικός «μεταδότης» γνώσης, γίνεται σχεδιαστής μαθησιακών εμπειριών και συντονιστής ψηφιακών και διαπροσωπικών σχέσεων. Με άλλα λόγια, δημιουργεί το πλαίσιο, θέτει τα όρια και τις αξίες-σεβασμός, ασφάλεια, συνεργασία- και στη συνέχεια «κάνει χώρο» για να έρθουν στο προσκήνιο οι μαθητές, με τις φωνές, τις ιδέες και τις δυνατότητές τους. Στο πλαίσιο αυτό, έχουν διατυπωθεί κατευθύνσεις και προτάσεις για συμπεριληπτική παιδαγωγική, ψηφιακές δεξιότητες και παιδαγωγική αξιοποίηση της Τ.Ν., που αναδεικνύουν την αξία της κοινότητας μάθησης και της ψηφιακής πολιτειότητας (Florian & Black-Hawkins, 2011· Trilling & Fadel, 2009· Holmes et al., 2019· UNESCO, 2021· European Commission, 2023a, 2023b· ΙΕΠ, 2024· Council of Europe, 2024· SaferInternet4Kids, 2024· ΕΕΒΤ, 2025· Τσαλίκη, 2021).

Μεθοδολογία

Η εργασία υιοθετεί την προσέγγιση της πολλαπλής μελέτης περίπτωσης, με δύο τμήματα του ίδιου σχολείου: Δ΄ και ΣΤ΄ τάξη. Η ανάλυση είναι ποιοτική, με έμφαση στις αλλαγές που παρατηρούνται στη συμπεριφορά, στη συμμετοχή, στην αυτοαντίληψη και στο κλίμα της τάξης.

Στη Δ΄ τάξη συμμετείχαν μαθητές Ρομά, μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες, ΔΕΠ-Υ και χαμηλή αυτοεκτίμηση, ενώ στη ΣΤ΄ τάξη παρατηρούνταν έντονο άγχος μετάβασης στο Γυμνάσιο και ανάγκη διερεύνησης ταυτότητας και ρόλων. Κοινό πλαίσιο αποτέλεσε ο πολυπολιτισμικός χαρακτήρας του σχολείου, η στόχευση στην πρόληψη σχολικού και ψηφιακού εκφοβισμού, η προαγωγή ενεργού πολιτειότητας και ψηφιακής πολιτειότητας, καθώς και η συμμετοχή σε Erasmus+ KA122 και στο πρόγραμμα Ο.Κ.Μ. του ΕΚΠΑ.

Ως εργαλεία συλλογής δεδομένων χρησιμοποιήθηκαν αναστοχαστικά ημερολόγια των εκπαιδευτικών, συστηματικές παρατηρήσεις τάξης, μαθητικά προϊόντα και υλικό διάχυσης (padlet, blog σχολείου, παρουσιάσεις σε συνέδρια και εκδηλώσεις). Η Τ.Ν. δεν αντιμετωπίστηκε ως «αυτόνομος διδάσκων», αλλά ως ψηφιακός βοηθός των μαθητών, συνεργάτης των εκπαιδευτικών και εργαλείο διαφοροποίησης και προσβασιμότητας. Η επιλογή της πολλαπλής μελέτης περίπτωσης και η σύνδεσή της με το ελληνικό αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών εναρμονίζονται με σύγχρονες κατευθύνσεις για την εισαγωγή της Τ.Ν. και του ψηφιακού μετασχηματισμού στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση (Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, 2001· Αμανατίδης κ.ά., 2021· Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ), 2024· Ψαχαρόπουλος, 2022).

Μελέτη περίπτωσης Α – Δ΄ τάξη: Συμπερίληψη σε μια τάξη με πολλαπλές προκλήσεις

Στη Δ΄ τάξη, η εφαρμογή της Τ.Ν. σχεδιάστηκε με γνώμονα την παρουσία μαθητών Ρομά, μαθητών με μαθησιακές δυσκολίες και ΔΕΠ-Υ και παιδιών με χαμηλή αυτοεκτίμηση που απέφευγαν τη συμμετοχή σε παραδοσιακές γραπτές εργασίες. Βασική πρόκληση ήταν να οικοδομηθεί ένα πλέγμα ψυχοκοινωνικής ασφάλειας, όπου όλοι οι μαθητές αισθάνονται ότι μπορούν να ακουστούν, να πειραματιστούν, να κάνουν λάθος χωρίς να στιγματίζονται και να αναλάβουν ρόλους που αναδεικνύουν τις δυνάμεις τους.

Στον σχεδιασμό εντάχθηκαν εργαλεία όπως ChatGPT, Gemini, NotebookLM, Canva AI, Genially, Suno AI, Chalkie, Copilot, Kahoot και Google Docs/Word με εργαλεία ανάγνωσης και υπαγόρευσης. Οι δραστηριότητες ήταν βιωματικές, συνεργατικές και πολυτροπικές, συνδεδεμένες με το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών σε Γλώσσα, Ιστορία, Μελέτη Περιβάλλοντος, Θρησκευτικά και Εργαστήρια Δεξιοτήτων.

Ενδεικτικά, προσαρμόστηκαν κείμενα σε πιο προσιτό λεξιλόγιο με τη βοήθεια της Τ.Ν., δημιουργήθηκαν ψηφιακά κόμικς βασισμένα σε κείμενα του βιβλίου, ηχογραφήθηκαν κείμενα από μαθητές που δυσκολεύονταν στο γραπτό λόγο και στην ανάγνωση και παρήχθησαν τραγούδια και σλόγκαν ενάντια στον σχολικό και ψηφιακό εκφοβισμό. Τα παραγόμενα έργα αναρτήθηκαν σε padlet και στο blog του σχολείου, ενισχύοντας τη δημόσια φωνή των μαθητών.

Η ανάλυση έδειξε ότι μαθητές που δεν έγραφαν εύκολα ή δυσκολεύονταν στην ανάγνωση παρήγαγαν πλούσιο περιεχόμενο μέσω κόμικς (Σχήμα 2), ηχογραφήσεων και τραγουδιών, παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση ανέλαβαν ρόλους ειδικού, μαθητές Ρομά συμμετείχαν ενεργά σε προφορικές και ηχητικές δραστηριότητες και μη λειτουργικές συμπεριφορές μειώθηκαν αισθητά. Οι δραστηριότητες της Δ΄ τάξης συνδέονται με αρχές συνεργατικής και διαφοροποιημένης διδασκαλίας, καθώς και με έρευνες για τη μάθηση μέσω έργου και εργασίας σε δομημένα tasks (Σχήμα 3)  (Ματσαγγούρας, 2000· Ellis, 2000· Bell, 2010· Thomas, 2000).

Μελέτη περίπτωσης Β – ΣΤ΄ τάξη: Ταυτότητα, δημιουργική έκφραση και μετάβαση

Στη ΣΤ΄ τάξη, η αξιοποίηση της Τ.Ν. συνδέθηκε με το άγχος μετάβασης στο Γυμνάσιο, τα ερωτήματα ταυτότητας και την ανάγκη να ακουστούν προσωπικές και κοινωνικές ανησυχίες. Η εκπαιδευτικός επιδίωξε να δημιουργήσει ένα πλαίσιο δημιουργικής και συναισθηματικής έκφρασης, όπου η Τ.Ν. θα λειτουργούσε ως εφαλτήριο για προσωπικές αφηγήσεις και ενεργό πολιτειότητα.

Χρησιμοποιήθηκαν εργαλεία όπως ChatGPT, StoryboardThat, FlipaClip, TokkingHeads (Σχήμα 4), Canva, MyQRCode και Quizizz. Οι θεματικοί άξονες περιλάμβαναν αφηγήσεις στη Γλώσσα, δράσεις ενεργού πολίτη (Σχήμα 5) και διαθεματικές συνδέσεις με Κοινωνική & Πολιτική Αγωγή, Εικαστικά, Μελέτη Περιβάλλοντος και Ιστορία.

Η χρήση της Τ.Ν. επέτρεψε σε ντροπαλούς ή αποσυρμένους μαθητές να εκφραστούν μέσα από ψηφιακές παρουσίες ιστορικών προσώπων, αφηγήσεις και ηχογραφήσεις με λιγότερο άγχος έκθεσης, σε μαθητές με υψηλή τεχνολογική άνεση να αναλάβουν ρόλο υποστηρικτή για συμμαθητές τους και στην επεξεργασία υπαρξιακών και κοινωνικών θεμάτων σε σενάρια που τα ίδια τα παιδιά συναποφάσιζαν. Τα έργα διαμοιράστηκαν μέσω QR codes, padlet και του ιστοτόπου του σχολείου, ενισχύοντας την κοινωνική αναγνώριση και την εικόνα των μαθητών ως ενεργών πολιτών. Η έμφαση στην καλλιέργεια δεξιοτήτων του 21ου αιώνα, στην αυτενέργεια και στη δημιουργική έκφραση των μαθητών ευθυγραμμίζεται με τα πορίσματα σχετικών μελετών για τα soft skills, τη δημιουργική γραφή και τη χρήση της Τ.Ν. για ενδυνάμωση των μαθητών (Trilling & Fadel, 2009· Kippels, 2023· Χλωπτσιούδης, 2024· Φιλιππάκος, 2024· European Digital Education Hub, 2024).

Συζήτηση

Και στις δύο μελέτες περίπτωσης, η Τ.Ν. λειτούργησε ως εργαλείο συμπερίληψης και ως καταλύτης για τη διαμόρφωση μιας κουλτούρας ψηφιακής πολιτειότητας. Οι δραστηριότητες δεν περιορίστηκαν μέσα στα όρια της κάθε τάξης, αλλά άνοιξαν γέφυρες συνεργασίας ανάμεσα στη Δ΄ και τη ΣΤ΄ τάξη, μέσα από κοινά ψηφιακά έργα, αλληλοπαρουσιάσεις και διάχυση στην ευρύτερη σχολική κοινότητα. Οι μαθητές δεν ένιωσαν απλώς μέλη ενός τμήματος, αλλά μέλη μιας μεγαλύτερης κοινότητας που μαθαίνει, δημιουργεί και μοιράζεται.

Η αίσθηση του ανήκειν ενισχύθηκε σε πολλά επίπεδα. Μαθητές που συνήθως σιωπούν ή περιθωριοποιούνται, βρήκαν ρόλους και πεδία στα οποία μπορούσαν να διακριθούν: άλλος στη χρήση των εργαλείων Τ.Ν., άλλος στον ήχο, άλλος στην εικονογράφηση, άλλος στη φωνητική ερμηνεία. Στις μορφές/στους τρόπους συνεργασίας των μαθητών και στις διαθεματικές δράσεις, έγινε σαφές ότι «κανείς δεν έχει όλα τα ταλέντα, αλλά όλοι έχουμε κάτι να προσφέρουμε». Αυτή η παραδοχή μετουσιώθηκε σε εμπειρία: οι μαθητές έβλεπαν μπροστά στα μάτια τους ότι ένα συλλογικό προϊόν δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς τη συμβολή του καθενός.

Ο ρόλος της εκπαιδευτικού αναδείχθηκε ως καθοδηγητικός αλλά όχι κυρίαρχος. Οι δύο εκπαιδευτικοί σχεδίασαν τις δραστηριότητες, έθεσαν τα όρια ασφάλειας και συνεργασίας, διαμόρφωσαν το πλαίσιο ψηφιακής πολιτειότητας, όμως στην πράξη «έκαναν πίσω» για να έρθουν στο προσκήνιο οι μαθητές. Η έμφαση μετατοπίστηκε από το «τι θα διδάξω εγώ» στο «τι μπορούμε να συν-δημιουργήσουμε». Η εκπαιδευτικός λειτούργησε ως συντονιστής συνεργασιών μέσα και ανάμεσα στις τάξεις, διευκολυντής της πρόσβασης στα εργαλεία Τ.Ν. και εγγυητής των αξιών- σεβασμός, ασφάλεια, συμπερίληψη- στον ψηφιακό χώρο.

Οι μαθητές, αντίστοιχα, βίωσαν την Τ.Ν. όχι ως «σοφό μηχάνημα» που δίνει έτοιμες απαντήσεις, αλλά ως εργαλείο που τους βοηθά να εκφραστούν καλύτερα, να συνεργαστούν πιο αποτελεσματικά και να αφήσουν ένα αποτύπωμα στη σχολική και ψηφιακή κοινότητα. Η ψηφιακή πολιτειότητα έγινε βιωμένη εμπειρία: από τον τρόπο που διατύπωναν μηνύματα στα podcasts, μέχρι τον τρόπο που σχολίαζαν τα έργα συμμαθητών τους στο padlet (Σχήμα 6) ή σε κοινές παρουσιάσεις και σε μορφή QR codes (Σχήμα 7).

Για τη σχολική ψυχολογία, τα ευρήματα δείχνουν ότι η Τ.Ν., όταν εντάσσεται σε ένα πλαίσιο συμπερίληψης, συνεργασίας και ψηφιακής πολιτειότητας, μπορεί να ενισχύσει την αυτοεκτίμηση και την αυτοαποτελεσματικότητα των μαθητών, να μειώσει μη λειτουργικές συμπεριφορές, να υποστηρίξει τη δημιουργία κοινότητας μάθησης πέρα από τα τμήματα και να προσφέρει στον/στη σχολικό/ή ψυχολόγο και στον/στην εκπαιδευτικό ένα κοινό έδαφος συνεργασίας για προγράμματα πρόληψης, ενδυνάμωσης και προαγωγής ψυχικής υγείας.

Τελικά, η Τ.Ν. δεν λειτούργησε ως τεχνολογική «πρωταγωνίστρια», αλλά ως σκηνικό πάνω στο οποίο πρωταγωνίστησαν οι μαθητές: με τις σχέσεις τους, τις φωνές τους, τις συνεργασίες τους και το βίωμα ότι «ανήκουμε όλοι εδώ και όλοι μπορούμε να προσφέρουμε κάτι πολύτιμο». Τα παραπάνω ευρήματα συνομιλούν με σύγχρονες ευρωπαϊκές και διεθνείς πολιτικές για την ψηφιακή εκπαίδευση, την τεχνητή νοημοσύνη και την ενεργό πολιτειότητα των μαθητών, που τονίζουν τη σημασία της ασφαλούς, κριτικής και συμπεριληπτικής αξιοποίησης των ψηφιακών τεχνολογιών (European Commission, 2020· European Commission, 2023a, 2023b· UNESCO, 2021· Council of Europe, 2024· SaferInternet4Kids, 2024· Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής & Τεχνοηθικής (ΕΕΒΤ), 2025· Χατζηχριστοφής, 2024· Χατζηγεωργιάδου, 2024).

Συμπεράσματα – Προτάσεις

Οι δύο μελέτες περίπτωσης από ένα δημόσιο, πολυπολιτισμικό δημοτικό σχολείο δείχνουν ότι η Τ.Ν. μπορεί να αποτελέσει σύμμαχο στη δημιουργία περιβαλλόντων μάθησης όπου η διαφορετικότητα γίνεται αποδεκτή και αξιοποιείται, να ενισχύσει τη φωνή μαθητών που παραδοσιακά σιωπούν, να συμβάλει στη μείωση μη λειτουργικών συμπεριφορών όταν οι δραστηριότητες είναι ουσιαστικές, με νόημα για τους μαθητές, στοχευμένες, βιωματικές και συνεργατικές και να υποστηρίξει την επαγγελματική ενδυνάμωση των εκπαιδευτικών όταν εντάσσεται σε πλαίσια όπως το Erasmus+ και οι κοινότητες μάθησης (Ο.Κ.Μ.).

Για μελλοντική έρευνα και πράξη προτείνονται η ανάπτυξη εργαλείων συστηματικής αποτύπωσης μεταβολών στην αυτοεκτίμηση, στο αίσθημα του ανήκειν και στο σχολικό κλίμα, συγκριτικές μελέτες τμημάτων με και χωρίς αξιοποίηση Τ.Ν. σε παρεμβάσεις ψυχοκοινωνικού χαρακτήρα και στενότερη συνεργασία σχολικών ψυχολόγων, εκπαιδευτικών και ερευνητών για τον από κοινού σχεδιασμό παρεμβάσεων που συνδέουν την Τ.Ν. με την πρόληψη, τη συμπερίληψη και την προαγωγή ψυχικής υγείας. Συνολικά, τα συμπεράσματα της παρούσας εργασίας ενισχύουν την εικόνα της ψηφιακής και παιδαγωγικής μετάβασης του σχολείου προς ένα περισσότερο συμπεριληπτικό, δημοκρατικό και ψηφιακά ώριμο περιβάλλον (Ψαχαρόπουλος, 2022· ΙΕΠ, 2024· Council of Europe, 2024· European Commission, 2020).

Ευχαριστίες

Η παρούσα εργασία βασίζεται στο σχέδιο κινητικότητας σχολικής εκπαίδευσης Erasmus+ KA122 με τίτλο «AI: The Means for Inclusive Education», το οποίο υλοποιήθηκε στο 4ο Δημοτικό Σχολείο Γέρακα. Ευχαριστούμε για την υποστήριξή του το Πρόγραμμα Erasmus+ της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και τους μαθητές, τους συναδέλφους και τη ευρύτερη σχολική κοινότητα για την ενεργό συμμετοχή τους. Μέρος του εκπαιδευτικού υλικού που αξιοποιήθηκε στο έργο παρουσιάστηκε αρχικά στο Open Classroom Conference 2025 της Ελληνογερμανικής Αγωγής.

Αναφορές

Αμανατίδης, Ν., Μισθού, Κ., Παλιούρας, Α., Παπαδοπετράκη, Α. (2021). Εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση: Ανασκόπηση και Προοπτικές. ResearchGate.

Bell, S. (2010) Project-Based Learning for the 21st Century: Skills for the Future. The Clearing House, 83, 39-43. Διαθέσιμο στο: http://dx.doi.org/10.1080/00098650903505415

Council of Europe (2024). Digital teaching technologies as scaffolding tools in inclusive education. Διαθέσιμο στο: https://pjp-eu.coe.int/en/web/charter-edc-hre-pilot-projects/digital-teaching-technologies-as-scaffolding-tools-in-inclusive-education

Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής & Τεχνοηθικής (2025). Γνώμη για την Εφαρμογή της Τεχνητής Νοημοσύνης στην Εκπαίδευση. Αθήνα.

Ellis, R. (2000). Task-based research and language pedagogy. Language Teaching Research, 4(3), 193-220.

European Commission (2020). Digital Education Action Plan (2021–2027): Resetting education and training for the digital age [Communication COM(2020) 624 final]. Directorate General for Education, Youth, Sport and Culture.

European Commission (2023). Ethical Guidelines on the Use of AI and Data in Teaching and Learning for Educators.

European Commission. (2023). Structural indicators for monitoring education and training systems in Europe 2023, Digital competence at school, Eurycide report

European Digital Education Hub (2024). Webinar: AI For Inclusive Education. Διαθέσιμο στο: https://education.ec.europa.eu/event/webinar-ai-for-inclusive-education

Florian, L., & Black-Hawkins, K. (2011). Exploring inclusive pedagogy. British Educational Research Journal, 37(5), 813–828.

Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. Center for Curriculum Redesign.

Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ) (2024). Η Τεχνητή Νοημοσύνη στην Εκπαίδευση: Προκλήσεις, Ευκαιρίες, Κατευθύνσεις. Αθήνα.

Kippels, M. C. S. (2023). Soft skills in education: The role of the curriculum, teachers and assessment. UNESCO

Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016). Intelligence Unleashed: An argument for AI in Education. Pearson Education.

McNulty, N. (2025). AI for Inclusive Education. Διαθέσιμο στο: https://www.niallmcnulty.com/2025/03/ai-for-inclusive-education/

SaferInternet4kids (2024). Υλικό για την Ασφαλή και Δημιουργική Χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης στην Εκπαίδευση. Αθήνα.

Selwyn, N. (2019). Should Robots Replace Teachers? AI and the Future of Education. Polity Press.

Thomas, J. W. (2000). A review of research on project-based learning. San Rafael, CA: Autodesk Foundation.

Trilling, B., & Fadel, C. (2009). 21st Century Skills: Learning for Life in Our Times. San Francisco, CA: John Wiley & Sons.

UNESCO (2021). AI and Education: Guidance for Policy-makers. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000376709

Ματσαγγούρας, Η. (2000). Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία: «Γιατί», «Πώς», «Πότε» και «Για ποιους». Θεσσαλονίκη.

Παιδαγωγικό Ινστιτούτο. (2001). Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών (Δ.Ε.Π.Π.Σ.) της υποχρεωτικής εκπαίδευσης. ΥΠΕΠΘ

Τσαλίκη, Ε. (2021). Τεχνητή Νοημοσύνη και Εκπαίδευση: Ηθικά διλήμματα και παιδαγωγικές προοπτικές. Εκδ. Νήσος.

Φιλιππάκος, Δ. (2024). Δημιουργικότητα & Τεχνητή Νοημοσύνη στην Εκπαίδευση: Εργαστήρια και Πρακτικές. Θεσσαλονίκη: Κολλέγιο Ανατόλια.

Χατζηγεωργιάδου, Σ. (2024, 9 Νοεμβρίου). Ψηφιακή πολιτειότητα και εκπαίδευση: Η στρατηγική ανάπτυξης για το μέλλον των παιδιών στον ψηφιακό κόσμο. Ανακοινώσεις, Υλικό για γονείς, Υλικό για εκπαιδευτικούς. https://blogs.sch.gr/irisofia/2024/11/09/psifiaki-politeiotita-kai-ekpaideysi-psifiaki-politeiotita-kai-ekpaideysi-i-stratigiki-anaptyxis-gia-to-mellon-ton-paidion-ston-psifiako-kosmo/

Χατζηχριστοφής, Σ. (2024). Ενσωματώνοντας την Τεχνητή Νοημοσύνη στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Αθήνα: OpenBook.

Χλωπτσιούδης, Δ. (2024). Η Δημιουργική Γραφή ως Καινοτόμα Παιδαγωγική Μέθοδος στη Σχολική Εκπαίδευση. ResearchGate.

Ψαχαρόπουλος, Γ. (2022). Ψηφιακός μετασχηματισμός και συμπεριληπτική εκπαίδευση: Προκλήσεις και προοπτικές. Εκδ. Μεταίχμιο.

Παράρτημα

Παρακάτω παρατίθενται ενδεικτικά σύνδεσμοι και παραδείγματα παραγόμενου υλικού:

1. Padlet του έργου με όλα τα παραγόμενα προϊόντα:
➤ Συγκεντρωτικό padlet με τις δημιουργίες των μαθητών από όλα τα σχολεία στο ιστολόγιο του σχολείου: https://blogs.sch.gr/4dimger/2025/06/05/i-techniti-noimosyni-stin-ekpaideysi-to-scholeio-mas-sto-erasmus-ka122-2/

2.Οι δράσεις του ενεργού πολίτη:

➤ το μήνυμα των παιδιών μας. (

➤το podcast του ενεργού πολίτη. (

➤παρουσίαση της συνεργασία των δύο τάξεων στην παραγωγή γραπτού λόγου και δραματοποίηση. (

➤το τραγούδι του ενεργού πολίτη (

3.Τα προσωπικά padlet των δυο εκπαιδευτικών αναρτημένα στο ιστολόγιο του σχολείου:

➤ https://blogs.sch.gr/4dimger/2025/06/06/eythymioy-alexandra-erasmus-ka122/

➤ https://blogs.sch.gr/4dimger/2025/06/06/georgioy-konstantia-erasmus-ka122/

4.Δράση σχολικού και ψηφιακού εκφοβισμού:

➤ https://blogs.sch.gr/4dimger/2025/05/20/1878/

➤https://blogs.sch.gr/4dimger/2025/06/01/1998/