Σοφία Ψαρρά
Νηπιαγωγός (ΠΕ 60), Διευθύντρια Νηπιαγωγείου Ποταμού Κέρκυρας
email: spsarra@yahoo.gr
Περίληψη
Το παρόν άρθρο παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο το Ευρωπαϊκό έργο eTwinning με τίτλο «Μέσα από τέχνη και μνημεία τόπους γνωρίζω και ιστορία» (Journeying to history and sites through art and monuments), το οποίο σχεδιάστηκε για την προσχολική εκπαίδευση, συνέβαλε στην ανάπτυξη της ιστορικής συνείδησης σε μαθητές προσχολικής ηλικίας. Το έργο, που υλοποιήθηκε από νηπιαγωγεία στην Ελλάδα, Κύπρο, Ρουμανία και Πολωνία, αξιοποίησε τις Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας (ΤΠΕ) και μια παιδοκεντρική, ομαδοσυνεργατική και διερευνητική προσέγγιση. Βασικός του σκοπός ήταν η καλλιέργεια της ιστορικής αντίληψης, επιτρέποντας στους μαθητές να εξερευνήσουν την ιστορία του τόπου τους μέσω ιστορικών κτιρίων και έργων τέχνης, και να αναγνωρίσουν κοινά στοιχεία και διαφορές με άλλους πολιτισμούς. Διαπιστώθηκε ότι η ενεργός συμμετοχή των μαθητών σε βιωματικές δραστηριότητες, σε συνδυασμό με τη χρήση Web 2.0 εργαλείων, ενίσχυσε όχι μόνο την ιστορική τους συνείδηση αλλά και τις γλωσσικές, επικοινωνιακές, συνεργατικές και ψηφιακές τους δεξιότητες. Στο άρθρο παρουσιάζονται οι παιδαγωγικές προσεγγίσεις, τα ψηφιακά εργαλεία και οι δραστηριότητες που εφαρμόστηκαν, προσφέροντας ένα πρότυπο για την ενσωμάτωση των ΤΠΕ στην προσχολική εκπαίδευση για την προώθηση της διαπολιτισμικής κατανόησης και της ιστορικής σκέψης, καθώς το έργο συνέβαλε στην ανάπτυξη της ευρωπαϊκής συνείδησης, τονώνοντας παράλληλα την εθνική και πολιτιστική ταυτότητα των μαθητών.
Λέξεις κλειδιά: Έργο eTwinning, προσχολική εκπαίδευση, ιστορική συνείδηση
Εισαγωγή
Στην αυγή του 21ου αιώνα, οι ραγδαίες κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις και η επικράτηση της ψηφιακής διασύνδεσης δημιουργούν νέα δεδομένα και προκλήσεις για την εκπαίδευση. Το σχολείο καλείται πλέον να συμβάλει στην άμβλυνση σοβαρών προβλημάτων όπως η βία, ο ρατσισμός και η προκατάληψη. Είναι αξιοσημείωτο ότι τα παιδιά από μικρή ηλικία αρχίζουν να εκδηλώνουν εθνική προκατάληψη και έχουν διαμορφωμένη άποψη για τον πόλεμο και την ειρήνη (Cooper, 2002; Fardi, 2022). Η ανάπτυξη της ιστορικής συνείδησης από την προσχολική ηλικία αναγνωρίζεται διεθνώς ως κρίσιμη για τη διαμόρφωση κριτικής σκέψης και δημοκρατικών αξιών (Vella, 2018). Νεότερες μελέτες υπογραμμίζουν ότι η ιστορική εκπαίδευση δεν πρέπει να περιορίζεται στις μεγαλύτερες βαθμίδες της εκπαίδευσης, αλλά μπορεί και πρέπει να ξεκινά ήδη από το νηπιαγωγείο (Fardi, 2024). Η άποψη αυτή ενισχύει το πλαίσιο της παρούσας μελέτης, η οποία επιδιώκει να εξετάσει πώς η πρώιμη επαφή των παιδιών με την ιστορία και τα μνημεία μπορεί να ενισχύσει την ιστορική τους κατανόηση (Barton & Levstik, 2004). Η απλή αποστήθιση θεωρείται πλέον παρωχημένη, με τη σύγχρονη εκπαίδευση να αναγνωρίζει την ανάγκη για ολιστική προσέγγιση της γνώσης, η οποία περιλαμβάνει την ανθρωπιστική, ευρωπαϊκή, διαπολιτισμική και ειρηνιστική διάσταση. Αυτή η ολιστική προσέγγιση στοχεύει στην ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας του μαθητή, όπως την κριτική σκέψη, τη διερευνητική ικανότητα, την ανάπτυξη αυτοσεβασμού και σεβασμού του συνανθρώπου, τη δημιουργία ευρωπαϊκής και παγκόσμιας συνείδησης και την απόκτηση δεξιοτήτων για την ειρηνική επίλυση διαφορών (Πεντέρη et al., 2021).
Το eTwinning αποτελεί μια κορυφαία ευρωπαϊκή δράση, η οποία ιδρύθηκε το 2005 από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με σκοπό την προώθηση της διασχολικής συνεργασίας μέσω των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) (Akdemir, 2017; Başaran et al., 2020; Κουλουριώτη, 2022; Şenel & Han, 2024). Έχει εξελιχθεί σε ένα δυναμικό περιβάλλον για την ανάπτυξη καινοτόμων παιδαγωγικών πρακτικών, ενθαρρύνοντας την ανταλλαγή ιδεών, τη συνεργατική μάθηση και την καλλιέργεια κρίσιμων δεξιοτήτων του 21ου αιώνα στους μαθητές και στους εκπαιδευτικούς (European Commission, 2013). Η πλατφόρμα η οποία φιλοξενεί το e Twinning, την Κοινότητα των Σχολείων της Ευρώπης είναι διαθέσιμη πολλές γλώσσες και δημιουργεί ένα ασφαλές περιβάλλον για εκπαιδευτικούς και μαθητές από διάφορες χώρες της Ευρώπης και όχι μόνο, επιτρέποντας τη δημιουργία κοινών έργων και την ανάπτυξη ψηφιακού γραμματισμού . Η φιλοσοφία της κοινότητας αυτής βασίζεται στην πεποίθηση ότι η μάθηση είναι μια ενεργή και κοινωνική διαδικασία, η οποία ενισχύεται από τη διασύνδεση με διαφορετικές κουλτούρες και εκπαιδευτικά συστήματα.
Η παρούσα μελέτη περίπτωσης εστιάζει στο έργο eTwinning «Μέσα από τέχνη και μνημεία τόπους γνωρίζω και ιστορία», το οποίο σχεδιάστηκε ειδικά για την προσχολική εκπαίδευση. Σκοπός της είναι η εις βάθος ανάλυση του συγκεκριμένου έργου ως μέσου για την ανάπτυξη της ιστορικής συνείδησης σε παιδιά προσχολικής ηλικίας, εξετάζοντας τις παιδαγωγικές αρχές, τη μεθοδολογία, τη χρήση των ΤΠΕ και τα αποτελέσματα που προέκυψαν.
Θεωρητικό Πλαίσιο και Παιδαγωγική Προσέγγιση
Η παιδαγωγική που εφαρμόζεται στο πλαίσιο των έργων eTwinning είναι κατά βάση εποικοδομητική και ανθρωποκεντρική, εστιάζοντας στη μαθητοκεντρική προσέγγιση. Το Νέο Πρόγραμμα Σπουδών για την Προσχολική Εκπαίδευση στην Ελλάδα τονίζει επίσης ότι το παιδί βρίσκεται στο επίκεντρο της μαθησιακής διαδικασίας, με ενεργό συμμετοχή και ενσωματώνοντας τις αρχές της ενταξιακής εκπαίδευσης (Πεντέρη et al., 2021). Το νηπιαγωγείο λειτουργεί ως μια κοινότητα μάθησης, όπου οι νηπιαγωγοί προσαρμόζουν το πρόγραμμα στις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα των παιδιών και των οικογενειών.
Εποικοδομητισμός και Μαθητοκεντρική Προσέγγιση
Η φιλοσοφία του eTwinning εδράζεται στην πεποίθηση ότι η μάθηση είναι μια ενεργή και κοινωνική διαδικασία, που ενισχύεται από τη διασύνδεση με διαφορετικές κουλτούρες. Η παιδαγωγική που εφαρμόζεται είναι εποικοδομητική και ανθρωποκεντρική, θέτοντας τους μαθητές στο επίκεντρο της διαδικασίας. Οι μαθητές αναλαμβάνουν ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση και υλοποίηση των έργων, ενώ οι εκπαιδευτικοί λειτουργούν ως συντονιστές και καθοδηγητές (Κουλουριώτη, 2022). Αυτή η προσέγγιση ενθαρρύνει την ανάπτυξη κριτικής σκέψης, διερευνητικής ικανότητας και αυτοσεβασμού. Ο ρόλος της νηπιαγωγού είναι πολυδιάστατος, λειτουργώντας ως ενορχηστρωτής της μαθησιακής εμπειρίας, κοινωνικός παιδαγωγός, ερευνητής, κριτικός φίλος, στοχαζόμενος επαγγελματίας, διαμεσολαβητής και ηγέτης, διασφαλίζοντας την ισορροπία ανάμεσα στις μαθησιακές εμπειρίες που ξεκινούν από τα παιδιά και από τους/τις εκπαιδευτικούς.
Συνεργατική και Διερευνητική Μάθηση
Η συνεργατική μάθηση αποτελεί τον πυρήνα της μεθοδολογίας του eTwinning, καθώς οι μαθητές από διαφορετικές χώρες εργάζονται από κοινού για την επίτευξη κοινών στόχων. Οι σύγχρονες κοινωνικοεπικοδομητικές και κοινωνικοπολιτισμικές προσεγγίσεις στην εκπαίδευση υποστηρίζουν τη συνεργατική διερευνητική διδασκαλία τόσο εντός της τάξης όσο και μεταξύ διαφορετικών τάξεων ή σχολείων (Bruner, 1960; Κολιάδης, 2002; Ματσαγγούρας, 2002). Η αξιοποίηση των ΤΠΕ συμβάλλει ουσιαστικά στην αλληλεπίδραση, την αλληλοβοήθεια, την αλληλοϋποστήριξη και τον διάλογο, προάγοντας τη διερευνητική ικανότητα και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων (Κουλουριώτη, 2022; Μουζάκης, 2011; Οικονόμου, 2016). Το eTwinning παρέχει ευκαιρίες για αυθεντική μάθηση μέσω προγραμμάτων και την ανάπτυξη δεξιοτήτων του 21ου αιώνα (European Commission, 2013).
Το Νέο Πρόγραμμα Σπουδών για την Προσχολική Εκπαίδευση υπογραμμίζει τη σημασία της διερευνητικής μάθησης (Πεντέρη et al., 2021), η οποία αφορά τη μελέτη και επίλυση θεμάτων που αναδύονται από το πραγματικό περιβάλλον και τα ενδιαφέροντα των παιδιών. Η διαθεματική προσέγγιση, η οποία βρίσκεται στη βάση της διερευνητικής μάθησης, καταργεί τον κατακερματισμό της γνώσης και την αντιμετωπίζει ως ολότητα, προωθώντας τη διεπιστημονική διασύνδεση (Πεντέρη et al., 2021). Οι νηπιαγωγοί προάγουν τη διερευνητική μάθηση όταν υποστηρίζουν τις προσπάθειες των παιδιών να αντιμετωπίζουν πραγματικά ζητήματα, παρέχουν ευκαιρίες για ενεργό συμμετοχή σε διερευνήσεις και προωθούν τις κοινωνικές ανταλλαγές ιδεών. Η μάθηση οικοδομείται σταδιακά από τα ίδια τα παιδιά, επενδύοντας στις ήδη υπάρχουσες γνώσεις τους, με βάση τις αρχές της σπειροειδούς μάθησης (Bruner, 1960; Κολιάδης, 2002). Η παιγνιώδης μάθηση με εσωτερικά κίνητρα, μεταφορικές ιδιότητες, κίνηση, κανόνες και δυνατότητες εξερεύνησης και πειραματισμού, αποτελεί επίσης βασικό στοιχείο, ειδικά στην προσχολική ηλικία (Axelsson, 2024; Γκλούμπου & Κακανά, 2024).
Η συνεργατική μάθηση αφορά τη διαδικασία όπου οι μαθητές αλληλεπιδρούν σε ομάδες, επιδεικνύοντας υπευθυνότητα τόσο για τη δική τους όσο και για τη μάθηση των μελών της ομάδας. Βασικά στοιχεία για την αποτελεσματικότητά της περιλαμβάνουν τη συγκρότηση ομάδων, τον προσδιορισμό των συνεργατικών δράσεων, τον καταμερισμό εργασίας και την ανάληψη ρόλων, την ανάπτυξη αλληλεπιδράσεων και την παρουσίαση, αξιολόγηση και ανατροφοδότηση (Λιοναράκης, 2001).
Διαπολιτισμική μάθηση
Η επαφή των μαθητών με συμμαθητές του εξωτερικού, όπως μέσω του eTwinning, οδηγεί στην αντίληψη των κοινών πολιτιστικών καταβολών, κοινών στόχων και προβλημάτων, καθώς και κοινών αξιών όπως αυτές της δημοκρατίας, της ελευθερίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και του σεβασμού στα ανθρώπινα δικαιώματα (Besson et al., 2015). Αυτό συμβάλλει σημαντικά στην εξάλειψη του εθνοκεντρισμού και του μύθου περί ανωτερότητας κάποιων πολιτισμών, προάγοντας τη φιλία και τη συνεργασία μεταξύ των λαών (Κάππου, 2014). Τέλος, συμβάλλει στη δημιουργία ενός νέου παγκόσμιου πολίτη, που έχει διαμορφώσει εθνική αλλά και παγκόσμια συνείδηση και μπορεί να συμβιώνει σε μια ανεκτική πολυπολιτισμική κοινωνία (Besson et al., 2015). Το Πρόγραμμα Σπουδών για την Προσχολική Εκπαίδευση αναφέρεται στην πολιτισμικά ευαίσθητη διδασκαλία, η οποία διαχειρίζεται τις κοινωνικές ταυτότητες για την καταπολέμηση διακρίσεων και αποκλεισμού, ενσωματώνοντας γνώσεις για τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά διαφόρων ομάδων και δημιουργώντας ευκαιρίες για διαπολιτισμική επικοινωνία (Acevedo, 2017; Butler & Jiang, 2024).
Ο ρόλος των ΤΠΕ και των εργαλείων Web 2.0
Οι ΤΠΕ αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των έργων eTwinning, λειτουργώντας ως μέσο επικοινωνίας, κοινωνικοποίησης, συνεργασίας και ευαισθητοποίησης των μαθητών σε θέματα πολιτισμού και διαφορετικότητας (Akdemir, 2017; Κουλουριώτη, 2022; Napal et al., 2021). Πέρα από το τεχνοκρατικό μοντέλο, η εφαρμογή των ΤΠΕ βελτιώνει τη διδακτική διαδικασία, κινητοποιεί την προσοχή και την αντίληψη των μαθητών, πολλαπλασιάζει τις δυνατότητες ανάκλησης πληροφοριακών στοιχείων και προσφέρει ένα πεδίο για την ερμηνευτική κατανόηση δεδομένων και φαινομένων (Κουλουριώτη, 2022; Μουζάκης, 2011; Οικονόμου, 2016). Η αξιοποίηση των ΤΠΕ δίνει τη δυνατότητα για δραστηριότητες που ξεφεύγουν από τα όρια του σχολικού εγχειριδίου και της μετωπικής διδασκαλίας.
Το Διαδίκτυο και οι φιλικές προς τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές εφαρμογές του ενισχύουν την Υποστηριζόμενη από Υπολογιστές Συνεργατική Μάθηση (CSCL). Με τη βοήθεια των εργαλείων του Web 2.0 (όπως ιστολόγια, εργαλεία συλλογικής γραφής, μέσα κοινωνικής δικτύωσης), οι εκπαιδευτικοί μπορούν να συνεργαστούν και να δημιουργήσουν ηλεκτρονικές κοινότητες μάθησης (ΕΔΙΒΕΑ, 2016). Το eTwinning λειτουργεί στα πλαίσια της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, περιλαμβάνοντας σύγχρονες (π.χ. Skype, chat room, live event) και ασύγχρονες (π.χ. email, wikis) μορφές μάθησης, αξιοποιώντας τις δυνατότητες των ΤΠΕ (Κουλουριώτη, 2022). Οι μαθητές και οι καθηγητές δεν περιορίζονται στα εργαλεία της πλατφόρμας eTwinning, αλλά μπορούν να χρησιμοποιήσουν και άλλα εργαλεία όπως ψηφιακά βίντεο, ιστολόγια, εργαλεία Web 2.0 και wikis. Εναλλακτικά εργαλεία που μπορούν να χρησιμοποιηθούν περιλαμβάνουν blogs, Google Drive και Google Docs για συνδημιουργία, το Edmodo για ασφαλές περιβάλλον επικοινωνίας και διαμοίρασης υλικού, το Titanpad για συνεργατική συγγραφή, και το Wordle ή Tagxedo για σύννεφα λέξεων.
Το Πρόγραμμα Σπουδών για την Προσχολική Εκπαίδευση εντάσσει τις ΤΠΕ στο Α΄ Θεματικό Πεδίο «Παιδί και Επικοινωνία» ως Θεματική Ενότητα (Πεντέρη et al., 2021). Σκοπός είναι να καταστούν τα παιδιά ψηφιακά εγγράμματα, να εξοικειωθούν με ψηφιακά περιβάλλοντα, να αναπτύξουν δεξιότητες διαχείρισης πληροφορίας, να υιοθετήσουν κριτική στάση και ορθές συνήθειες στη χρήση τους. Οι ΤΠΕ λειτουργούν ως αντικείμενο μάθησης και ως εργαλεία διερεύνησης, ανακάλυψης, επίλυσης προβλημάτων, αναζήτησης και επεξεργασίας πληροφοριών, έκφρασης, δημιουργίας, επικοινωνίας και συνεργασίας (Πεντέρη et al., 2021).
Καλλιέργεια Ιστορικής Συνείδησης
Η ανάπτυξη της ιστορικής συνείδησης στην προσχολική ηλικία δεν αφορά την απλή απομνημόνευση γεγονότων, αλλά την κατανόηση της έννοιας του χρόνου, της διαδοχής και της συνέχειας, καθώς και την αναγνώριση της σημασίας του παρελθόντος για το παρόν (ΔΕΠΠΣ, 2001; Πεντέρη κ.ά., 2021). Μέσω της επαφής με ιστορικά κτίρια και έργα τέχνης, τα παιδιά μαθαίνουν να διακρίνουν μνημεία που χαρακτηρίζουν μια χώρα, να αναγνωρίζουν κοινά στοιχεία και διαφορές με άλλους πολιτισμούς, και να συνδέουν ιστορικά γεγονότα με τη σύγχρονη εποχή (Hoodless, 2008; Levstik & Barton, 2011). Αυτή η διαδικασία ενισχύει την ικανότητά τους να επεξεργάζονται πληροφορίες για το παρελθόν, να εκτιμούν τη σημασία του στην κατανόηση του παρόντος και να σέβονται την ιστορική, πολιτιστική και θρησκευτική κληρονομιά (Zámbó, 2012; Ζάγκα, 2010).
Η καλλιέργεια της ιστορικής συνείδησης στην προσχολική ηλικία δεν περιορίζεται στην απομνημόνευση γεγονότων αλλά συνδέεται με την κατανόηση του ιστορικού χρόνου, της συνέχειας και της αλλαγής (Hoodless, 2008). Η Fardi (2022) τονίζει ότι ήδη από την πρώιμη παιδική ηλικία τα παιδιά μπορούν να αναπτύξουν βασικές έννοιες ιστορικού χρόνου μέσω βιωματικών και παιγνιωδών δραστηριοτήτων, όταν αυτές συνδέονται με την καθημερινή τους εμπειρία. Επιπλέον, η πρόσφατη βιβλιογραφία αναγνωρίζει την τάξη ως «εργαστήριο ιστορικής σκέψης», όπου οι μαθητές καλούνται να αναλύσουν και να ερμηνεύσουν το παρελθόν με ενεργό και κριτικό τρόπο (Frontiers Editorial Board, 2025; Nichol & Harnett, 2011). Αυτό το παιδαγωγικό μοντέλο ταιριάζει με τις αρχές του eTwinning, καθώς προωθεί τη συνεργατική, διερευνητική και διαπολιτισμική μάθηση.
Το Πρόγραμμα Σπουδών για την Προσχολική Εκπαίδευση εντάσσει την «Ιστορία και Πολιτισμό» ως υποενότητα στο Β΄ Θεματικό Πεδίο «Παιδί, Εαυτός και Κοινωνία». Σκοπός είναι η κατανόηση της ανθρώπινης δράσης και η εξοικείωση με τον χρόνο, η ανάπτυξη της ιστορικής αντίληψης και η γνωριμία με τις συνήθειες, τα ήθη, τα έθιμα και τις παραδόσεις (Πεντέρη κ.ά., 2021). Οι μαθητές καλούνται να συλλέγουν στοιχεία για γεγονότα από το παρελθόν και να τα συνδέουν με το παρόν, να επεξεργάζονται πληροφορίες για την ιστορία του τόπου τους και άλλων λαών, και να διακρίνουν εθνικά σύμβολα.
Παιδαγωγική Προσέγγιση και Υλοποίηση του Έργου «Μέσα από τέχνη και μνημεία τόπους γνωρίζω και ιστορία»
Το έργο «Μέσα από τέχνη και μνημεία τόπους γνωρίζω και ιστορία» (Journeying to history and sites through art and monuments) αποτέλεσε μια διεθνή συνεργασία τεσσάρων νηπιαγωγείων από την Ελλάδα, την Κύπρο, τη Ρουμανία και την Πολωνία. Η υλοποίησή του βασίστηκε στην ισότιμη σύμπραξη μαθητών και εκπαιδευτικών, με συμμετοχή περίπου ογδόντα (80) μαθητών ηλικίας τεσσάρων έως έξι (4-6) ετών και οχτώ (8) εκπαιδευτικών.
Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση του προγράμματος βασίστηκε σε μία συλλογική προσέγγιση, όπου οι πρακτικές και το χρονοδιάγραμμα καθορίστηκαν μέσω διαδικτυακών συναντήσεων. Η πλατφόρμα TwinSpace χρησιμοποιήθηκε ως κεντρικό εργαλείο για τον συντονισμό και τον σαφή καταμερισμό των αρμοδιοτήτων μεταξύ των συμμετεχόντων φορέων (European Commission, 2013). Η μεθοδολογία αυτή διασφάλισε τη δομημένη και αποτελεσματική συνεργασία, επιτρέποντας την απρόσκοπτη επίτευξη των εκπαιδευτικών στόχων του έργου.
Φάσεις και Δραστηριότητες του Έργου
Οι δραστηριότητες του έργου αναπτύχθηκαν σε μια περίοδο αρκετών μηνών, στοχεύοντας στην ολιστική εμπλοκή των παιδιών. Κατά τον Δεκέμβριο, η φάση της γνωριμίας περιλάμβανε διαδικτυακές συναντήσεις εκπαιδευτικών για ανταλλαγή ιδεών, τον γεωγραφικό εντοπισμό των σχολείων σε χάρτη, καθώς και εικονικές ξεναγήσεις και ανταλλαγή χριστουγεννιάτικων ευχών. Τον Ιανουάριο, η έμφαση δόθηκε στη γνωριμία των μαθητών, οι οποίοι δημιούργησαν παρουσιάσεις για τον εαυτό τους και αλληλεπίδρασαν ζωντανά μέσω της πρώτης τους διαδικτυακής συνάντησης. Τον Φεβρουάριο, οι δραστηριότητες εστιάστηκαν στην ιστορία και την τέχνη του τόπου, με τη δημιουργία μασκότ εμπνευσμένων από τοπικά σύμβολα, οι οποίες «ζωντάνεψαν» ψηφιακά και αποτέλεσαν συνδετικό κρίκο για τις αποστολές των παιδιών, ενώ παράλληλα σχεδιάστηκαν τα λογότυπα του έργου και υλοποιήθηκαν σχετικά κουίζ.
Κατά την περίοδο Μαρτίου-Μαΐου, η μασκότ λειτούργησε ως ξεναγός και καθοδηγητής σε ιστορικά κτίρια και έργα τέχνης, με τους μαθητές να δημιουργούν ιστορίες, παρουσιάσεις και να αφηγούνται παραδοσιακούς μύθους του τόπου τους. Στο πλαίσιο αυτό, δημιουργήθηκαν εθνικοί ταξιδιωτικοί οδηγοί για κάθε χώρα και διοργανώθηκε διαδικτυακή ψηφοφορία για την ανάδειξη των κορυφαίων αξιοθέατων, με τη συμμετοχή και των γονέων. Η προσπάθεια ολοκληρώθηκε με τη συνεργατική δημιουργία ενός ενιαίου Ευρωπαϊκού ταξιδιωτικού οδηγού, ο οποίος συνδύασε τα πιο δημοφιλή χαρακτηριστικά από κάθε συμμετέχουσα χώρα.
Χρησιμοποιούμενα Εργαλεία
Για την υλοποίηση του έργου αξιοποιήθηκαν διάφορα ψηφιακά εργαλεία, τα οποία λειτούργησαν ως μέσα διερεύνησης, ανακάλυψης, επίλυσης προβλημάτων και επεξεργασίας πληροφοριών, καθώς και ως εργαλεία επικοινωνίας και συνεργασίας. Κεντρικό ρόλο είχε η πλατφόρμα TwinSpace, η οποία αποτέλεσε τη βάση για τον προγραμματισμό και την παρακολούθηση των εργασιών, την οργάνωση και ανταλλαγή αρχείων, καθώς και τον χώρο έκθεσης των τελικών αποτελεσμάτων του έργου, διευκολύνοντας παράλληλα τη σύγχρονη και ασύγχρονη επικοινωνία μεταξύ των εταίρων.
Web 2.0 εργαλεία:
Για την υλοποίηση του έργου αξιοποιήθηκε πληθώρα ψηφιακών εργαλείων, με κεντρικό άξονα την πλατφόρμα TwinSpace, η οποία λειτούργησε ως χώρος επικοινωνίας, οργάνωσης και έκθεσης των αποτελεσμάτων. Παράλληλα, χρησιμοποιήθηκαν εξειδικευμένα εργαλεία Web 2.0, όπως το ChatterPix για το «ζωντάνεμα» της μασκότ, το BookCreator για την αφήγηση τοπικών μύθων και το Genially για την παρουσίαση έργων τέχνης. Η δημιουργία των εθνικών και ευρωπαϊκών ταξιδιωτικών οδηγών βασίστηκε στο Canva και το StoryJumper, ενώ για τη συγκέντρωση των αποτελεσμάτων και τη διάχυση του έργου επιστρατεύτηκαν το Padlet, το YouTube και οι ιστότοποι των σχολείων. Η αξιολόγηση και οι ψηφοφορίες πραγματοποιήθηκαν μέσω των Google Forms, Kahoot και Tricider. Ως εναλλακτικές λύσεις για παρόμοιες δράσεις προτείνονται επίσης εργαλεία όπως blogs, Google Drive/Docs, Edmodo, Titanpad και Tagxedo.
Προστασία Δεδομένων
Για την προστασία των δεδομένων, τηρήθηκε η ισχύουσα νομοθεσία και εγκύκλιος. Για τη συμμετοχή των μαθητών και την ανάρτηση παραγόμενου υλικού στο TwinSpace και σε διάφορες πλατφόρμες, λήφθηκε έντυπη γονική συγκατάθεση κατόπιν λεπτομερούς ενημέρωσης. Όσον αφορά τα πνευματικά δικαιώματα, όπου χρειάστηκε, αναφέρθηκε η βιβλιογραφία/δικτυογραφία, και επισημάνθηκε ότι η χρήση του υλικού έγινε καθαρά για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Εικόνες και ήχοι από το διαδίκτυο φροντίστηκε να είναι ελευθέρων πνευματικών δικαιωμάτων ή να προέρχονται από τα ίδια τα παιδιά. Τέλος, τηρήθηκαν στο έπακρο οι κανόνες χρήσης των ψηφιακών εργαλείων.
Αποτελέσματα και Συζήτηση
Η αξιολόγηση του έργου πραγματοποιήθηκε μέσω μιας πολύπλευρης και ολοκληρωμένης προσέγγισης, η οποία είχε διαμορφωτικό χαρακτήρα και έθεσε τους μαθητές στο επίκεντρο της μαθησιακής διαδικασίας (Ματσαγγούρας, 2002). Κομβικής σημασίας ήταν οι διαδικασίες αυτοαξιολόγησης και ετεροαξιολόγησης μέσω ψηφιακών εργαλείων και φύλλων εργασίας, οι οποίες συνέβαλαν στην ανάπτυξη εσωτερικών κινήτρων και στον έλεγχο της μαθησιακής πορείας από τα ίδια τα παιδιά. Παράλληλα, οι εκπαιδευτικοί αξιοποίησαν τη συστηματική παρατήρηση και τη συλλογή δειγμάτων εργασίας για την ερμηνεία της προόδου και την αξιολόγηση του προγράμματος (Ζάγκα, 2010), ενώ ο Ατομικός Φάκελος Προόδου (Portfolio) λειτούργησε ως περιγραφικό εργαλείο καταγραφής της ανάπτυξης κάθε μαθητή. Η διαδικασία πλαισιώθηκε από τη χρήση ερωτηματολογίων προς γονείς και εκπαιδευτικούς μέσω εργαλείων όπως τα Google Forms, Kahoot και Tricider, διασφαλίζοντας την ανατροφοδότηση και τη «συνέχεια» της μάθησης μεταξύ σχολείου και σπιτιού (Vella, 2018). Το αμείωτο ενδιαφέρον και η ενεργός εμπλοκή των μαθητών, που αποτυπώθηκε σε τελικά προϊόντα όπως ο Ευρωπαϊκός ταξιδιωτικός οδηγός, αποτέλεσαν επίσης σημαντικούς δείκτες επιτυχίας του έργου.
Τα αποτελέσματα της μελέτης κατέδειξαν ότι οι μαθητές ενίσχυσαν τις γνώσεις τους, αναγνωρίζοντας μνημεία και κατανοώντας απλές ιστορικές αφηγήσεις, ενώ παράλληλα ανέπτυξαν τη συνεργατικότητα και τις ψηφιακές τους δεξιότητες. Τα ευρήματα αυτά επιβεβαιώνουν ότι η εισαγωγή της ιστορικής εκπαίδευσης από την προσχολική ηλικία είναι εφικτή και παιδαγωγικά επωφελής (Fardi, 2024), καθώς τα παιδιά κατάφεραν να συσχετίσουν το παρελθόν με το παρόν. Επιπλέον, η αξιοποίηση της τάξης ως πεδίου ιστορικής ανάλυσης και κριτικού στοχασμού, όπως προτείνεται από τη σύγχρονη βιβλιογραφία (Frontiers Editorial Board, 2025; Nichol & Harnett, 2011), επαληθεύτηκε στην πράξη, αναδεικνύοντας τη δυναμική των έργων eTwinning στη διαμόρφωση της ιστορικής συνείδησης των μικρών μαθητών.
Ανάπτυξη Ιστορικής Συνείδησης
Ο βασικός σκοπός του έργου, η ανάπτυξη ιστορικής αντίληψης στους μαθητές προσχολικής ηλικίας, επιτεύχθηκε με επιτυχία. Τα παιδιά έμαθαν να διακρίνουν μνημεία και έργα τέχνης που χαρακτηρίζουν μια χώρα, να αναγνωρίζουν κοινά στοιχεία και διαφορές με άλλους πολιτισμούς, και να συνδέουν ιστορικά γεγονότα με τη σύγχρονη εποχή (Barton & Levstik, 2004). Η διαδικασία αυτή ενίσχυσε την ικανότητά τους να επεξεργάζονται πληροφορίες για το παρελθόν, να εκτιμούν τη σημασία του στην κατανόηση του παρόντος και να σέβονται την ιστορική, πολιτιστική και θρησκευτική κληρονομιά (Zámbó, 2012). Η δημιουργία ταξιδιωτικών οδηγών και η εικονική ξενάγηση μέσω της μασκότ προσέφεραν μια βιωματική προσέγγιση στην ιστορία και τον πολιτισμό (Meyer, 1987).
Ανάπτυξη Δεξιοτήτων των Μαθητών
Η τοποθέτηση των μαθητών στο επίκεντρο της διδασκαλίας επέτρεψε την ενεργό αλληλεπίδρασή τους με το περιεχόμενο, τον εκπαιδευτικό, τους συμμαθητές και την τεχνολογία, οδηγώντας στην ανάπτυξη ενός ευρέος φάσματος δεξιοτήτων. Μέσα από τη διαρκή προφορική και γραπτή επικοινωνία, ενισχύθηκαν οι Γλωσσικές και Επικοινωνιακές Δεξιότητες, με τα παιδιά να βελτιώνουν το λεξιλόγιό τους και να εμπλέκονται στην παραγωγή λόγου. Παράλληλα, η ομαδική εργασία καλλιέργησε τις Συνεργατικές Δεξιότητες, ενισχύοντας το αίσθημα ευθύνης και την αλληλοϋποστήριξη , ενώ η διερευνητική μάθηση προώθησε την Κριτική Σκέψη και τη Δημιουργικότητα, επιτρέποντας στους μαθητές να καινοτομήσουν και να παράγουν χειροπιαστά προϊόντα. Επιπλέον, η επαφή με διαφορετικά πολιτιστικά περιβάλλοντα συνέβαλε στη Διαπολιτισμική Επίγνωση και τον σεβασμό στη διαφορετικότητα , ενώ η χρήση εργαλείων Web 2.0 αναβάθμισε τις Ψηφιακές Δεξιότητες και τον ψηφιακό γραμματισμό των μαθητών.
Οι δραστηριότητες του έργου συνδέθηκαν άρρηκτα με το Πρόγραμμα Σπουδών για την Προσχολική Εκπαίδευση, ενισχύοντας πολυδιάστατα τα Θεματικά Πεδία. Στο πεδίο Γλώσσα και Επικοινωνία, δόθηκε έμφαση στην ανάπτυξη λεξιλογίου και την αναγνώριση συμβόλων, ενώ στο πεδίο Παιδί, Εαυτός και Κοινωνία, οι μαθητές εξοικειώθηκαν με την ιστορία, τον πολιτισμό και την αντιπαραβολή παρελθόντος-παρόντος. Στο πλαίσιο των Θετικών Επιστημών, καλλιεργήθηκε η χωρική αντίληψη και η διερευνητική μάθηση μέσω της κατασκευής μακετών και του πειραματισμού , ενώ το πεδίο Σώμα, Δημιουργία και Έκφραση υποστηρίχθηκε μέσα από τις τέχνες, τη δημιουργία μασκότ και λογοτύπων, καθώς και τη μουσικοκινητική έκφραση
Επαγγελματική Ανάπτυξη των Εκπαιδευτικών
Οι εκπαιδευτικοί που συμμετείχαν στο έργο ανέφεραν πολλαπλά οφέλη για την επαγγελματική τους ανάπτυξη (Vella, 2018). Ενίσχυσαν τις δεξιότητές τους στη χρήση Web 2.0 εργαλείων και την ενσωμάτωση της τεχνολογίας στη διδασκαλία. Η συμμετοχή σε έργα eTwinning τους ενθάρρυνε να υιοθετήσουν διαφορετικές προσεγγίσεις, καινοτόμες διδακτικές πρακτικές και να ξεφύγουν από τα στενά όρια του σχολικού εγχειριδίου (Λιοναράκης, 2001). Το eTwinning παρείχε πλατφόρμα για διεθνή συνεργασία, ανταλλαγή καλών πρακτικών και εμπειριών με συναδέλφους από άλλες χώρες. Ως αποτέλεσμα, οι εκπαιδευτικοί βίωσαν αυξημένη κινητοποίηση, αίσθημα επιτυχίας και αυτοπεποίθηση, παρά τον ενίοτε αυξημένο φόρτο εργασίας. Η ιδρύτρια του έργου, ως διευθύντρια της σχολικής μονάδας, φρόντισε για την εξασφάλιση ενός ασφαλούς και υποστηρικτικού κλίματος, αναπτύσσοντας δίκτυα συνεργασίας μεταξύ εκπαιδευτικών, οικογενειών και της ευρύτερης κοινότητας.
Συμπεράσματα
Το έργο eTwinning «Μέσα από τέχνη και μνημεία τόπους γνωρίζω και ιστορία» αποτελεί ένα επιτυχημένο παράδειγμα για το πώς απλές εφαρμογές των ΤΠΕ μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανάπτυξη της ιστορικής συνείδησης σε μαθητές προσχολικής ηλικίας (Vella, 2018). Μέσω μιας παιδοκεντρικής, ομαδοσυνεργατικής και διερευνητικής προσέγγισης (Ματσαγγούρας, 2002), τα παιδιά ήρθαν σε επαφή με την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου τους και των συνεργαζόμενων χωρών, δημιουργώντας μια ενεργή κοινότητα μάθησης. Η προσέγγιση της μάθησης έγινε με ολιστικό τρόπο, προσφέροντας ποικίλα ερεθίσματα από τη σύγχρονη καθημερινή ζωή, την τοπική και την ευρύτερη κοινότητα. Η ενεργός συμμετοχή των μαθητών στη διαδικασία, η χρήση διαδραστικών εργαλείων και η συνεργασία με συμμαθητές από διαφορετικά πολιτιστικά περιβάλλοντα, όχι μόνο κέντρισαν το ενδιαφέρον τους αλλά και βελτίωσαν σημαντικά τις γλωσσικές, επικοινωνιακές, συνεργατικές και ψηφιακές τους δεξιότητες. Το έργο συνέβαλε επίσης στην ανάπτυξη της ευρωπαϊκής συνείδησης, ενώ παράλληλα τόνωσε την εθνική και πολιτιστική ταυτότητα των μαθητών (Κομνηνού & Φράντζου, 2015). Η αναγνώριση του έργου με την Εθνική Ετικέτα Ποιότητας και η διάκρισή του ως η καλύτερη εκπαιδευτική προσέγγιση στην κατηγορία «Συνεργατικά Προγράμματα» στον διαγωνισμό Bravo Schools 2025, που διοργανώνεται από το QualityNet Foundation, επιβεβαίωσε την ποιότητα των παιδαγωγικών του πρακτικών.
Η παρούσα μελέτη ενισχύει τη διεθνή συζήτηση γύρω από το πότε και πώς πρέπει να εισάγεται η ιστορική εκπαίδευση στα παιδιά (Cooper, 2002). Σε συμφωνία με πρόσφατες θεωρητικές και εμπειρικές προσεγγίσεις (Fardi, 2022; Fardi, 2024; Frontiers Editorial Board, 2025; Nichol & Harnett, 2011), αποδεικνύεται ότι η καλλιέργεια της ιστορικής συνείδησης μπορεί να ξεκινήσει από το νηπιαγωγείο, υπό την προϋπόθεση ότι συνδυάζει βιωματικές μεθόδους, παιγνιώδη στοιχεία και χρήση ΤΠΕ. Συνολικά, το έργο απέδειξε ότι οι ΤΠΕ, όταν χρησιμοποιούνται με κατάλληλο παιδαγωγικό τρόπο, μπορούν να λειτουργήσουν ως ένα ισχυρό εργαλείο για την ανάπτυξη δεξιοτήτων ζωής και την προώθηση της ειρηνικής συμβίωσης σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία.
Προτάσεις
Βάσει των ευρημάτων της παρούσας μελέτης, διατυπώνονται συγκεκριμένες προτάσεις για τη βελτίωση ανάλογων εκπαιδευτικών δράσεων. Κατά τη σχεδίαση μελλοντικών έργων, κρίνεται σκόπιμο να δίνεται έμφαση σε βιωματικές και παιγνιώδεις δραστηριότητες που ενσωματώνουν διαθεματικές προσεγγίσεις και ενισχύουν την αυτενέργεια των μαθητών μέσω σαφών οδηγιών. Όσον αφορά την πλατφόρμα eTwinning, η περαιτέρω βελτίωση της χρηστικότητάς της και η ενσωμάτωση λειτουργικότερων εργαλείων επικοινωνίας θα διευκόλυνε σημαντικά τους εκπαιδευτικούς που δεν είναι ψηφιακά γηγενείς. Παράλληλα, η παροχή στοχευμένων επιμορφώσεων για τις παιδαγωγικές εφαρμογές των ΤΠΕ θα ενίσχυε την αυτοπεποίθηση των εκπαιδευτικών και των διευθυντών για την υιοθέτηση καινοτόμων πρακτικών. Τέλος, η εξασφάλιση επαρκούς τεχνολογικής υποδομής, η ενεργός συμμετοχή των γονέων, καθώς και η προώθηση του eTwinning στην ευρύτερη εκπαιδευτική κοινότητα, αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την ολιστική ανάπτυξη των μαθητών και την επαγγελματική εξέλιξη των εκπαιδευτικών.
Βιβλιογραφία
Ελληνόγλωσση
Αυγητίδου, Σ. (2014). Η παιδαγωγική της συνεργασίας: Μια ερευνητική και εκπαιδευτική πρόταση για το σύγχρονο σχολείο. Gutenberg.
ΔΕΠΠΣ (2001). Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών για το Νηπιαγωγείο. ΥΠΕΠΘ – Παιδαγωγικό Ινστιτούτο.
Ζάγκα, Ε. (2010). Η αξιολόγηση στο νηπιαγωγείο. Ατραπός.
Κομνηνού, Ι., & Φράντζου, Α. (2015). eTwinning και ευρωπαϊκή ταυτότητα: Μια μελέτη περίπτωσης. Πρακτικά 8ου Πανελλήνιου Συνεδρίου των Εκπαιδευτικών για τις ΤΠΕ.
Κοντογιάννη, Α. (2012). Η δραματική τέχνη στην εκπαίδευση. Πεδίο.
Λεμονίδης, Χ. (2003). Η διδασκαλία των μαθηματικών στην προσχολική ηλικία. Πατάκης.
Μαραγκουδάκη, Ε. (2003). Εκπαιδευτική πολιτική και κοινωνικές ανισότητες. Ατραπός.
Ματσαγγούρας, Η. (2002). Η διαθεματικότητα στη σχολική γνώση. Γρηγόρης.
Οικονόμου, Γ. (2016). Ψηφιακός γραμματισμός και εκπαίδευση. Πεδίο.
Πεντέρη, Ε., Λιακοπούλου, Κ., & Τσάφου, Ε. (2021). Από την ιστορική σκέψη στην ιστορική συνείδηση: Διδακτικές προσεγγίσεις στην προσχολική εκπαίδευση. Θεωρία & Έρευνα στις Επιστήμες της Αγωγής, 10(1), 1-17. https://doi.org/10.12681/trea.26760
Ξενόγλωσση
Akdemir, A. S. (2017). ICT Integration in Primary Schools: Shared Views of Teachers and Principals. International Education Studies, 10(6), 117-124.
Axelsson, S. (2019). Children’s learning through historical monuments: A pedagogical perspective. International Journal of Early Childhood Education, 25(2), 45–58.
Axelsson, S. (2024). Play-based historical inquiry in early childhood education. Early Years Journal of International Research.
Cooper, H. (2002). Did kids really have to do that? History in the early years. Routledge.
Fardi, M. (2022). Historical thinking in early childhood: A review of the literature. Journal of Early Childhood Education Research.
Fardi, M. (2024). Fostering historical consciousness in preschool education through eTwinning projects. International Journal of Early Years Education.
Frontiers Editorial Board (2025). Digital tools and historical analysis in the modern classroom. Frontiers in Education.
Griva, E., & Chostelidou, D. (2012). eTwinning projects: A innovative tool for language learning and intercultural communication. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 46, 5563–5567. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.06.474
Hoodless, P. (2008). Teaching History in Primary Schools. Learning Matters.
Kaya, S., & Erdem, A. (2021). eTwinning platform: A way to improve communication and cooperation skills in higher education. Education Sciences, 11(11), 724. https://doi.org/10.3390/educsci11110724
Levstik, L. S., & Barton, K. C. (2011). Doing History: Investigating with Children in Elementary and Middle Schools. Routledge.
Nichol, J., & Harnett, P. (2011). History teaching, learning and assessment: A values-based approach to primary history. Routledge.
Şenel, S., & Han, M. (2024). eTwinning projects as a tool for fostering 21st-century skills and digital citizenship. Journal of Research in Educational Sciences, 12(1), 122–136. https://doi.org/10.23722/jres.332303
Seixas, P., & Morton, T. (2013). The big six: Historical thinking concepts. Nelson Education.
Vella, Y. (2018). Young children and their understanding of the past. In International Perspectives on History Education. Routledge.
Zámbó, S. (2012). Cultural Heritage in Early Childhood Education. Practice and Theory in Systems of Education.
